Οσοι δεν έζησαν την εποχή της λειτουργίας του, όταν το περπατούν νιώθουν ότι βρίσκονται σε ένα ζωντανό μουσείο. Και αυτό δεν απέχει από την πραγματικότητα, καθώς το παλιό εργοστάσιο Φωταερίου της Αθήνας είναι το καλύτερα σωζόμενο του είδους του στην Ευρώπη, αλλά και το μοναδικό που διατηρεί όλο τον μηχανολογικό του εξοπλισμό in situ.
Ετσι, οι επισκέπτες έρχονται σε άμεση επαφή με ένα καίριο τμήμα της ιστορίας της πρωτεύουσας, «συνομιλώντας» με τον χώρο που κάποτε σφράγισε με την παρουσία του μια ολόκληρη πόλη, δημιουργώντας μια νέα συνοικία. Εναν χώρο που ταυτόχρονα εξακολουθεί να σφραγίζει τη ζωή της Αθήνας, αποτελώντας πλέον έναν πολύτιμο και αναντικατάστατο πόλο πολύπλευρων δραστηριοτήτων.
Κάτι που οφείλεται στην εμβληματική προσωπικότητα της Μελίνας Μερκούρη, η οποία ως υπουργός Πολιτισμού διέσωσε ως διατηρητέο ιστορικό μνημείο το εργοστάσιο Φωταερίου της Αθήνας. Φέτος συμπληρώνονται 40 χρόνια από το 1986 που η Μελίνα πήρε αυτή την απόφαση, ανοίγοντας τον δρόμο για την επόμενη μέρα μιας ολόκληρης περιοχής.
Ο φωτισμός της Αθήνας
Είναι πράγματι, δύσκολο, οι νεότεροι σε ηλικία ακόμη και να φανταστούν πώς ήταν πριν από κάποιες δεκαετίες το Γκάζι και το Γκαζοχώρι, όπως ονομαζόταν ο συνοικισμός με τις κατοικίες των εργατών του. Τα φτωχά χαμηλά σπίτια, οι οίκοι ανοχής, τα κακόφημα μαγαζιά, οι βιοτεχνίες και τα μηχανουργεία, αλλά και η λαχαναγορά που βρισκόταν εκεί προτού μεταφερθεί στου Ρέντη.
Την εποχή του 1860, παρά την άμεση γειτνίαση με σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους, σε μια περίοδο που η ποιότητα ζωής, ακόμη και η επιβίωση αποτελούσαν δύσκολο στοίχημα, η προτεραιότητα δόθηκε στην ανάγκη «εκσυγχρονισμού» μέσω του φωταερίου που θα πρόσφερε πολύτιμη ενέργεια και φως στη μικρή τότε Αθήνα των περίπου 60.000 κατοίκων.
Το 1857, μόλις 23 χρόνια μετά την καθιέρωση της Αθήνας ως πρωτεύουσας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, ιδρύθηκε η Εταιρεία Αεριόφωτος από τον Γάλλο επιχειρηματία Φρανσουά-Τεοφίλ Φεραλντί, με στόχο να καλυφθούν αρχικά οι ανάγκες δημόσιου φωτισμού, κάτι που αργότερα επεκτάθηκε σε οικιακές και βιομηχανικές υποδομές. Στον επιχειρηματία παραχωρήθηκε το αποκλειστικό προνόμιο της σύστασης και εκμετάλλευσης του εργοστασίου παραγωγής αεριόφωτος, για τον φωτισμό της πόλης για διάστημα 50 ετών.
Μιλάμε για μια εποχή που όταν έπεφτε ο ήλιος τα πάντα βυθίζονταν στο σκοτάδι, το οποίο «έσπαγαν» ελάχιστα τα όποια φανάρια με λάμπες λαδιού και μετά πετρελαίου σε ορισμένα κεντρικά σημεία και τα λυχνάρια των σπιτιών.
Το 1858 ορίστηκαν με βασιλικό διάταγμα του Οθωνα η ακριβής τοποθεσία, το κατασκευαστικό σχέδιο και η παραγωγική διαδικασία, ακολουθώντας το γαλλικό μοντέλο, ενώ ξεκίνησαν οι εργασίες για τη διαμόρφωση του πρώτου πυρήνα του εργοστασίου.
Η επιλογή του συγκεκριμένου σημείου έγινε καθώς βρισκόταν μακράν του τότε κέντρου της πόλης, αλλά πάνω στην οδό Πειραιώς που εξασφάλιζε άμεση σύνδεση με το λιμάνι του Πειραιά, διευκολύνοντας την τροφοδοσία σε πρώτη ύλη. Παράλληλα, βρισκόταν δίπλα στον ποταμό Ηριδανό, που παρείχε μεγάλες ποσότητες νερού για τη λειτουργία του εργοστασίου.
Το γαλλικό μοντέλο ακολουθήθηκε σε όλα -σχεδιασμό, υλικοτεχνική υποδομή, τρόπο λειτουργίας-, με τα μηχανήματα να εισάγονται από το Παρίσι, δεδομένης της απουσίας σχετικής τεχνογνωσίας στη χώρα μας.
«Εγένετο… φως»
Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1862, το βιομηχανικό συγκρότημα του Αεριόφωτος της Αθήνας τέθηκε σε λειτουργία και ήταν το πρώτο σε όλη την Ελλάδα. Η θετική αλλαγή ήταν άμεση από τον φωτισμό των κεντρικών οδών με φανούς φωταερίου, αναβαθμίζοντας την καθημερινότητα των κατοίκων και κυρίως ενισχύοντας το αίσθημα ασφάλειας κατά τη διάρκεια της νύχτας. Εφερε έτσι, κατά κάποιον τρόπο, και έναν ευρωπαϊκό αέρα στο κέντρο της πρωτεύουσας.
Το 1887, η μικρή μονάδα εισέρχεται σε περίοδο ανάπτυξης, «μεγαλώνει» με νέες κτιριακές υποδομές και μηχανολογικό εξοπλισμό και η χρήση του φωταερίου επεκτείνεται στα σπίτια και τα εργοστάσια. Στο τιμόνι της επιχείρησης βρισκόταν πλέον ο τραπεζίτης και ιδιοκτήτης των μεταλλείων του Λαυρίου Τζοβάνι Μπατίστα Σερπιέρι, που μαζί με τον Φουλόν ντε Βο εξαγόρασαν την εταιρεία.
Σύστησαν τη νέα Εταιρεία Αεριόφωτος Αθηνών και άλλων πόλεων, βελτίωσαν την παραγωγική διαδικασία, και με την εξαγορά όμορων εκτάσεων το συγκρότημα έλαβε, σε επίπεδο υποδομών -με νέα καμινάδα, φούρνους, πρόσθετα αεροφυλάκια, κτίρια για την εξυπηρέτηση των εργαζομένων (αποδυτήρια, λουτρά, κουρείο κ.ά.)- τη σημερινή μορφή του. Αποτελώντας κρίσιμη εγκατάσταση εν όψει και των ιστορικών Ολυμπιακών Αγώνων του 1896.
Παράλληλα με αυτές τις επενδύσεις επεκτάθηκε και το αποκλειστικό προνόμιο εκμετάλλευσης για 30 ακόμη χρόνια, μέχρι το 1938. Στη συνέχεια, η επιχείρηση περιήλθε στον Δήμο Αθηναίων και στη Δημοτική Εκμετάλλευση Αεριόφωτος Αθηνών.
Ωστόσο, ήδη από το 1920 είχε ξεκινήσει η τρίτη φάση ανάπτυξης του εργοστασίου, με την υιοθέτηση γερμανικής τεχνολογίας για τη βελτίωση της ποιότητας του αερίου, την προσθήκη νέων μονάδων και την καινοτόμα για την εποχή παραγωγή υδαταερίου.
Το 1952 ιδρύθηκε η Δημοτική Επιχείρηση Φωταερίου Αθηνών (ΔΕΦΑ), αλλά πλέον, ιδιαίτερα κατά τη μεταπολεμική περίοδο, είχε ξεκινήσει ο εξηλεκτρισμός, με συνέπεια το φωταέριο να χάνει συνεχώς έδαφος.
«Νέφος» και λουκέτο
Τις επόμενες δεκαετίες και στο πλαίσιο της ανασυγκρότησης της χώρας, η ηλεκτρική ενέργεια επικράτησε, με το φωταέριο να αποκτά πλέον περιθωριακό ρόλο. Οσο η χρήση του περιοριζόταν, τόσο εντείνονταν, ήδη από τη δεκαετία του 1970, και οι αντιδράσεις των κατοίκων της περιοχής, που ζητούσαν την απομάκρυνση του εργοστασίου.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 έκανε την εμφάνισή του το «νέφος» της Αθήνας, με την ατμοσφαιρική ρύπανση έκτοτε να συγκαταλέγεται στα μεγαλύτερα κοινωνικά προβλήματα της πρωτεύουσας. Το ρυπογόνο βιομηχανικό συγκρότημα είχε βρεθεί στη δίνη του κυκλώνα και των διαδηλώσεων. Μάλιστα, το 1982 μια ομάδα διαδηλωτών έφτασε να γκρεμίσει τμήμα του πέτρινου τοίχου που το περιβάλλει.
Ηταν φανερό πλέον ότι το τέλος ζύγωνε. Το 1983 έπαψε η διαδικασία παραγωγής αερίου από κάρβουνο και το δίκτυο ενώθηκε με τα Ελληνικά Διυλιστήρια Ασπροπύργου, όπου καθιερώθηκε η παραγωγή με την τεχνολογία της νάφθας. Παρά ταύτα, μόλις λίγους μήνες αργότερα, η λειτουργία της μονάδας κρίνεται επικίνδυνη και αναχρονιστική όχι μόνο λόγω ρύπανσης, αλλά και λόγω της θέσης του κοντά στην Ακρόπολη και άλλους σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους.
Ετσι, το 1984, οι φούρνοι του εργοστασίου φωταερίου σβήνουν οριστικά, ρίχνοντας τους τίτλους τέλους σε μια περίοδο 122 χρόνων, από το 1862 έως το 1984, και στην πρώτη μονάδα παραγωγής ενέργειας στην Ελλάδα.
Η απόφαση-σταθμός
Στις 21 Ιουλίου 1986, με απόφαση της τότε υπουργού Πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη, χαρακτηρίστηκε ιστορικός τόπος «της περιοχής της πόλεως των Αθηνών “Γκάζι” που περικλείεται από τις οδούς Περσεφόνης, Ιάκχου, Πειραιώς και Βουτάδων, όπου υπάρχει το εργοστάσιο του Γκαζιού, ιδιοκτησίας Δ.Ε.Φ.Α.».
Εχει τη σημασία της η αιτιολογία της συγκεκριμένης απόφασης στην οποία αναφέρεται: «Χαρακτηρίζουμε ως ιστορικό τόπο, σύμφωνα με το νόμο 1469/50, την περιοχή της πόλεως των Αθηνών “Γκάζι” που περικλείεται από τις οδούς […], όπου υπάρχει το εργοστάσιο του Γκαζιού, επειδή είναι μοναδικό δείγμα μονάδας παραγωγής και διανομής αερίου πόλης, αποτελεί τυπικό παράδειγμα βιομηχανικού συγκροτήματος, συνδέεται με το άμεσο παρελθόν της πόλης και είναι σημείο αναφοράς της μνήμης των κατοίκων της Αθήνας.
Το εργοστάσιο του Γκαζιού ιδρύθηκε το 1857, λειτούργησε το 1862 και έκλεισε τους φούρνους του τον Αύγουστο του 1984, ενώ συνεχίζει να λειτουργεί σαν ενδιάμεσος σταθμός διανομής του νέου αερίου στην Αθήνα. Ηταν το τελευταίο εργοστάσιο στην Ευρώπη και πιθανά στον κόσμο που λειτουργούσε συνεχώς μέχρι το 1984 με τον πιο παραδοσιακό τρόπο.
Οι μηχανές του, τα εργαλεία του, τα αεροφυλάκιά του παραμένουν αναλλοίωτα από τη φθορά του χρόνου και πολλά από αυτά συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται ακόμη. Μέσα σε αυτόν τον αρχιτεκτονικό χώρο, περικλείεται μια πραγματική πολιτεία, αυτοδύναμη, αυτόνομη. Οι λειτουργίες του ξυλουργείου, του χυτηρίου, των μηχανουργείων, των συνεργείων επισκευής αμαξιών, εστιατορίου, ιατρείου, κουρείου, ήταν μερικές από τις δραστηριότητες που εξασφάλιζαν μια καλά οργανωμένη εσωτερική οικονομία.
Στο εργοστάσιο του Γκαζιού εργάστηκαν γενιές εργαζομένων με μια χαρακτηριστική συνέχεια, εκπαιδευόμενοι ως βιομηχανικοί εργάτες, τεχνίτες, θερμαστές. Ο εργάτες αυτοί που προέρχονταν από όλη την Ελλάδα κατοίκησαν στη γύρω περιοχή (Αναφιώτικα, Κεραμεικό, Θησείο), γνώρισαν νέες εμπειρίες και κλήθηκαν να δώσουν λύσεις σε σύγχρονα προβλήματα. Ολα τα ανωτέρω, καθώς και η ιστορική, κοινωνική και οικονομική σημασία του βιομηχανικού αυτού συγκροτήματος τεκμηριώνουν τον χαρακτηρισμό του χώρου ως ιστορικό τόπο».
Το μολυσματικό Γκαζοχώρι
Πριν από την εγκατάσταση του εργοστασίου, η συγκεκριμένη περιοχή ήταν ακατοίκητη, ενώ καλυπτόταν κυρίως από αγρούς και έλη. Από την έναρξη λειτουργίας του το 1862 άρχισε να δημιουργείται ο οικισμός των εργατών με φτωχικές καλύβες και χωρίς καμία υποδομή.
Η ονομασία Γκαζοχώρι καταγράφεται ήδη από το 1885 στον ημερήσιο Τύπο, κυρίως ως εστία μολυσματικών ασθενειών. Στην πορεία του χρόνου, το Γκαζοχώρι μεγάλωνε καθώς εξελίχθηκε σε άτυπο υποδοχέα μεταναστών και προσφύγων από διάφορα μέρη της Ελλάδας και εκτός, όπως Ποντίων από τη Ρωσία, που έρχονταν να βρουν μια καλύτερη μοίρα.
Ωστόσο, τα όνειρά τους βάλτωναν στα λασπόνερα, στη δυσωδία, στα σκουπίδια και την κάπνα από το κάρβουνο. Μια κατάσταση που συνέχισε να επικρατεί ακόμη και τη δεκαετία του 1930, με τις εφημερίδες της εποχής να χαρακτηρίζουν το Γκαζοχώρι «σκουπιδούπολη» και «σύμφυρμα καλυβιών και αθλίων παραπηγμάτων… μια αληθής κόλασις δυστυχίας και διαφθοράς».
Βεβαίως, όπου κυριαρχεί η φτώχεια ανθεί η παραβατικότητα. Σε αυτόν τον περιθωριακό πυρήνα της πόλης εγκαταστάθηκαν σιγά-σιγά καφενεία, λίγες ταβέρνες, μικρά μαγαζιά, αλλά και αρκετοί οίκοι ανοχής. Μακριά από τα βλέμματα της ανερχόμενης αστικής τάξης της πρωτεύουσας έγινε ένας -μαρτυρικός εν πολλοίς- τόπος σκληρής επιβίωσης για τα εργατικά στρώματα, αλλά ταυτόχρονα καταφύγιο για ληστές και κάθε είδους παραβατικές περιπτώσεις.
Από τη λαχαναγορά
Από το 1901 έως το 1957, δηλαδή για πάνω από μισό αιώνα, το Γκαζοχώρι ταυτίστηκε και με τη λαχαναγορά της Αθήνας, που στήθηκε δίπλα στο εργοστάσιο φωταερίου, στη συμβολή της Ιεράς Οδού με την Πειραιώς, ενώ σταδιακά, από το 1939 και μετά, τη θέση τους έπαιρναν και τα διάφορα συνεργεία αυτοκινήτων, σιδηρουργεία και μηχανουργεία. Γύρω από αυτές τις δραστηριότητες αναπτύχθηκε μια πολυπολιτισμικού χαρακτήρα ανθρώπινη κυψέλη, που όμως πολύ αργά απέκτησε… ανθρώπινες συνθήκες ζωής.
Στην Κατοχή η περιοχή χτυπήθηκε από την πείνα και τη δυστυχία, αριθμώντας 65 νεκρούς μόνο κατά τον φοβερό χειμώνα του 1941. Μεταπολεμικά, και κυρίως από τη δεκαετία του ’60, αρχίζει να κυριαρχεί, πέραν του Γκαζιού, ο βιομηχανικός χαρακτήρας, με τα παντός είδους μηχανουργεία, ξυλουργεία και πολλές βιοτεχνίες, κλωστοϋφαντουργεία, ελαιουργεία, βυρσοδεψεία κ.ά.
Toπόσημο
Παράλληλα με το κλείσιμο του εργοστασίου, το 1984, με ένα ρυθμιστικό σχέδιο την ίδια χρονιά και ένα Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο το 1988, το κράτος προσπαθεί να αναβαθμίσει την περιοχή, ενώ από το 1986 άρχισαν να εκπονούνται μελέτες για την αξιοποίηση του χώρου. Ο στόχος είναι αφενός να δημιουργηθεί ένας πολιτιστικός πόλος, αφετέρου να διατηρηθεί η οικιστική χρήση και με την προσέλκυση νέων κατοίκων.
Με άλλα λόγια, έχει κοπεί πλέον κάθε σχέση με το προβληματικό και παραβατικό παρελθόν, αλλά η «επόμενη μέρα» ακόμη αργεί. Ετσι το εργοστάσιο θα παραμείνει κλειστό για μια δεκαετία περίπου, μέχρι το 1995, όταν αρχίζει σταδιακά η επισκευή-αποκατάσταση και επαναχρησιμοποίηση των παλαιών κτιρίων για τη δημιουργία της Τεχνόπολης (περιλαμβάνει επτά κτίρια και δύο προαύλιους χώρους), όπου εδρεύει και ο δημοτικός ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα 9,84.
Το 1999 φιλοξενούνται οι πρώτες καλλιτεχνικές εκδηλώσεις στις εγκαταστάσεις του εργοστασίου και η Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων καθιερώνεται στο εξής ως ένας από τους πιο αναγνωρισμένους χώρους πολιτισμού της πρωτεύουσας.
Η ευρύτερη περιοχή «απέβαλε» την ιστορικά φορτισμένη ονομασία Γκαζοχώρι και έγινε Γκάζι. Συνέχισε όμως να κυριαρχείται από την παρουσία του εμβληματικού βιομηχανικού συγκροτήματος, που πλέον άνοιξε τις πύλες του για το κοινό και, αντί να σκοτεινιάζει τον ουρανό με τα φουγάρα του, εξελίσσεται σε έναν μοναδικό πόλο πολύπλευρων δραστηριοτήτων. Παράλληλα, από το 2013, με την ίδρυση του Βιομηχανικού Μουσείου Φωταερίου οι επισκέπτες κάθε ηλικίας έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν την ιστορία του χώρου.
Στη νέα εποχή
Η μετεξέλιξη της περιοχής πέρασε, ωστόσο, από διάφορες φάσεις. Οταν έπαψε η λειτουργία του εργοστασίου και για αρκετά χρόνια το Γκάζι παρέμεινε μια υποβαθμισμένη συνοικία με συνεργεία, οίκους ανοχής και φτωχικά σπίτια. Στη συνέχεια άνοιξαν κάποια μπαρ προσανατολισμένα στην gay κοινότητα, ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 κάνουν την εμφάνισή τους τα πρώτα κέντρα διασκέδασης.
Στο πλαίσιο αυτό, το 1993 ο επιχειρηματίας Ηλίας Μαροσούλης μετέτρεψε ένα συνεργείο επί της οδού Ιεροφαντών σε χώρο θεάματος. Το νέο κέντρο με την επωνυμία «Γκάζι» εγκαινιάστηκε από τον Σταμάτη Κραουνάκη, τη Λίνα Νικολακοπούλου και την Αλκηστη Πρωτοψάλτη, που παρουσίασαν εκεί το «Ανθρώπων Εργα».
Ακόμη, ένα από τα πρώτα μαγαζιά στο στυλ της νεο-ταβέρνας που άνοιξε εκεί στα τέλη του ’90 ήταν το «Mamacas», το οποίο γρήγορα έγινε στέκι. Ετσι, τα επόμενα χρόνια η περιοχή κατακλύστηκε από διαφόρων ειδών και «ποιοτήτων» νυχτερινά κέντρα. Καταλυτικό ρόλο για το πέρασμα στη νέα εποχή έπαιξε και η ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων που συνέδεσε το Γκάζι με το Θησείο, το Μοναστηράκι και του Ψυρρή.
Τα μπαρ και τα κλαμπ
Αργότερα, το 2007, με το μετρό να φτάνει στον Κεραμεικό, το Γκάζι απογειώνεται, τα μπαρ, τα κλαμπ και τα εστιατόρια φυτρώνουν σαν τα μανιτάρια και η περιοχή γίνεται hot spot της αθηναϊκής εναλλακτικής διασκέδασης.
Ταυτόχρονα με την εξαφάνιση των συνεργείων που μετατρέπονται σε κέντρα ανεβαίνει και το real estate με όλο και περισσότερους να ανακαλύπτουν εκεί το… νέο Soho. Αυτά μέχρι την οικονομική κρίση που από το 2008 και μετά έφερε «πάγωμα» και κατάρρευση σε όλη την αγορά. Σε εκείνη τη φάση το Γκάζι έζησε περιόδους παρακμής και ερήμωσης.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, αν και δεν έχει βρεθεί στο peak των αλλοτινών εποχών της επίπλαστης ευμάρειας, η περιοχή, που άλλωστε είναι «μεσοτοιχία» με σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους, δείχνει να αναζητά έναν νέο χαρακτήρα και να αναδεικνύεται σε πόλο έλξης για ξένους τουρίστες, αλλά και εγχώριους επισκέπτες, ενώ το real estate (και λόγω Airbnb δρατηριότητας) ακολουθεί ανοδική τροχιά.
Με το παλιό εργοστάσιο και νυν Τεχνόπολη να αποτελεί το επίκεντρο μαζικών φεστιβάλ, εκθέσεων και πολλών επιτυχημένων διοργανώσεων όλο τον χρόνο. Σφραγίζοντας έτσι ξανά το παρόν και το μέλλον…
Φωτογραφίες: Shutterstock
