Τέσσερις δημοσιογράφοι βρίσκονται στη φυλακή, δεκάδες υποθέσεις εκκρεμούν και η Ένωση Δημοσιογράφων καταγγέλλει «πολιτική φόβου» — Δεκαπέντε χρόνια μετά την επανάσταση του 2011, η μάχη για την ελευθερία του λόγου επιστρέφει στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε η Αραβική Άνοιξη
Στην Τυνησία, τη χώρα που πριν από δεκαπέντε χρόνια άναψε τη σπίθα της Αραβικής Άνοιξης, οι δημοσιογράφοι ετοιμάζονται ξανά να κατέβουν σε σύγκρουση με την εξουσία.
Η Εθνική Ένωση Τυνήσιων Δημοσιογράφων, η SNJT, ανακοίνωσε στις 11 Σεπτεμβρίου ότι ξεκίνησε διαδικασία για την πραγματοποίηση 24ωρης γενικής απεργίας, καταγγέλλοντας εντεινόμενη πίεση στην ανεξάρτητη δημοσιογραφία και απαιτώντας την απελευθέρωση τεσσάρων κρατούμενων δημοσιογράφων. Η ημερομηνία της απεργίας αναμένεται να καθοριστεί από τη διοίκηση της Ένωσης.
Στη φυλακή βρίσκονται οι Mourad Zeghidi, Borhen Bsaïes, Zied El Heni και Mohamed Yousfi. Η SNJT χαρακτηρίζει την ταυτόχρονη κράτηση τεσσάρων δημοσιογράφων πρωτοφανή εξέλιξη για τη σύγχρονη Τυνησία και υποστηρίζει ότι η χώρα περνά πλέον σε μια φάση συστηματικής πίεσης κατά του ανεξάρτητου Τύπου.
Η σύλληψη που άναψε ξανά τη φωτιά
Η τελευταία κινητοποίηση πυροδοτήθηκε από τη σύλληψη του ερευνητικού δημοσιογράφου Mohamed Yousfi, αρχισυντάκτη της ιστοσελίδας Al-Qatiba.
Ο Yousfi συνελήφθη στις αρχές Σεπτεμβρίου, την ώρα που επρόκειτο να συμμετάσχει σε ραδιοφωνική εκπομπή. Οι αρχές τον ερευνούν για αδικήματα που σχετίζονται με παράνομο πλουτισμό και ξέπλυμα χρήματος. Οι υποστηρικτές του και η Ένωση Δημοσιογράφων καταγγέλλουν ότι η υπόθεση χρησιμοποιείται για την τιμωρία ενός ιδιαίτερα επικριτικού δημοσιογράφου.
Στις 8 Σεπτεμβρίου, δημοσιογράφοι και ακτιβιστές συγκεντρώθηκαν έξω από δικαστήριο της Τύνιδας ζητώντας την απελευθέρωσή του.
Τρεις ημέρες αργότερα, η διαμαρτυρία μετατράπηκε σε συνολικότερη σύγκρουση για το μέλλον της ενημέρωσης στη χώρα.
«Η μάχη δεν είναι μόνο των δημοσιογράφων»
Ο πρόεδρος της SNJT Zied Dabbar περιέγραψε την κατάσταση ως «πολιτική φόβου» που δεν περιορίζεται στα μέσα ενημέρωσης.
Η Ένωση καταγράφει τουλάχιστον 30 δικαστικές υποθέσεις κατά δημοσιογράφων και προειδοποιεί ότι οι διώξεις δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένα περιστατικά, αλλά ένα μοντέλο που δημιουργεί μόνιμη ανασφάλεια για όσους ασκούν κριτική στην εξουσία.
Ο Dabbar μίλησε για ανάγκη σύνδεσης των δημοσιογραφικών κινητοποιήσεων με άλλες κοινωνικές και δημοκρατικές δυνάμεις.
Το μήνυμα είναι σαφές:
η μάχη για τον ελεύθερο Τύπο δεν αφορά μόνο τους δημοσιογράφους. Αφορά το δικαίωμα ολόκληρης της κοινωνίας να γνωρίζει και να ελέγχει την εξουσία.
Η «αναβαλλόμενη φυλάκιση»
Η εικόνα που περιγράφει η Committee to Protect Journalists είναι ακόμη πιο ανησυχητική.
Σύμφωνα με το CPJ, ολοένα περισσότεροι Τυνήσιοι δημοσιογράφοι δεν βρίσκονται απαραίτητα πίσω από τα κάγκελα, αλλά ζουν κάτω από τη διαρκή απειλή μιας καταδίκης, μιας σύλληψης ή μιας ανοιχτής δικαστικής υπόθεσης.
Ο Zied Dabbar χρησιμοποίησε έναν ιδιαίτερα χαρακτηριστικό όρο:
«αναβαλλόμενη φυλάκιση».
Δηλαδή, ο δημοσιογράφος μπορεί να είναι σήμερα ελεύθερος, αλλά να γνωρίζει ότι οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να οδηγηθεί στη φυλακή για όσα γράφει ή λέει.
Η συνέπεια είναι μια μορφή αυτολογοκρισίας που δεν χρειάζεται καν άμεση απαγόρευση.
Αρκεί ο φόβος.
Από την επανάσταση του 2011 στη σημερινή οπισθοχώρηση
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο πολιτικό παράδοξο.
Η Τυνησία του 2011 ήταν το σύμβολο μιας επανάστασης που ξεκίνησε από την κοινωνική απόγνωση και εξελίχθηκε σε απαίτηση για εργασία, ελευθερία και αξιοπρέπεια.
Η ανατροπή του Zine El Abidine Ben Ali θεωρήθηκε ιστορική στιγμή για ολόκληρο τον αραβικό κόσμο.
Τα μέσα ενημέρωσης απέκτησαν πρωτοφανή ελευθερία. Νέα έντυπα και ιστοσελίδες δημιουργήθηκαν. Η δημόσια πολιτική αντιπαράθεση άνθισε.
Η Τυνησία θεωρήθηκε για χρόνια η μοναδική χώρα της Αραβικής Άνοιξης που κατάφερε να χτίσει ένα πραγματικό δημοκρατικό σύστημα.
Όμως αυτή η εικόνα άρχισε να αλλάζει δραματικά μετά τον Ιούλιο του 2021, όταν ο πρόεδρος Kais Saied συγκέντρωσε στα χέρια του μεγάλο μέρος της πολιτικής εξουσίας, ανέστειλε το Κοινοβούλιο και στη συνέχεια προχώρησε σε βαθιές θεσμικές αλλαγές.
Το CPJ σημειώνει ότι από τότε η ανεξάρτητη δημοσιογραφία αποτελεί μία από τις πιο ορατές απώλειες της δημοκρατικής οπισθοχώρησης.
Η κυβέρνηση Saied από την πλευρά της υποστηρίζει ότι η Δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητη και ότι ο πρόεδρος δεν παρεμβαίνει στο έργο της.
Το Διάταγμα 54
Κεντρικό ρόλο στη σύγκρουση έχει το περίφημο Διάταγμα 54, που θεσπίστηκε το 2022 για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και των «ψευδών ειδήσεων».
Ο νόμος προβλέπει αυστηρές ποινές για τη δημοσίευση πληροφοριών που οι αρχές κρίνουν ψευδείς.
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοσιογραφικές ενώσεις υποστηρίζουν ότι η αόριστη διατύπωσή του επιτρέπει τη χρήση του εναντίον δημοσιογράφων, ακτιβιστών και πολιτικών αντιπάλων.
Οι κρατούμενοι Mourad Zeghidi και Borhen Bsaïes έχουν ήδη αντιμετωπίσει κατηγορίες που συνδέονται με το συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο.
Και τα κοινωνικά προβλήματα επιστρέφουν
Η πίεση στην ελευθερία του Τύπου συμπίπτει με μια ευρύτερη κοινωνική δυσαρέσκεια.
Τον Αύγουστο χιλιάδες Τυνήσιοι διαδήλωσαν εναντίον του Saied, ενώ σε πολλές περιοχές επανεμφανίζονται αιτήματα που θυμίζουν επικίνδυνα το 2011:
δουλειά, ελευθερία και εθνική αξιοπρέπεια.
Η χώρα αντιμετωπίζει αυξανόμενες τιμές, προβλήματα ηλεκτροδότησης και ύδρευσης, ελλείψεις φαρμάκων και οικονομική πίεση στα νοικοκυριά.
Δηλαδή, δεκαπέντε χρόνια μετά την επανάσταση, τα δύο στοιχεία που τη γέννησαν επιστρέφουν ταυτόχρονα:
κοινωνική ανασφάλεια και περιορισμός των ελευθεριών.
Μια ιδιαίτερα συμβολική σύγκρουση
Η επικείμενη γενική απεργία των δημοσιογράφων έχει γι’ αυτό μεγαλύτερο βάρος από μια επαγγελματική κινητοποίηση.
Στην Τυνησία η ελευθερία της έκφρασης υπήρξε ένα από τα πιο χειροπιαστά κέρδη της επανάστασης.
Για έναν πολίτη που είχε ζήσει την εποχή του Ben Ali, το δικαίωμα να μπορεί να διαβάζει ελεύθερα ειδήσεις, να ασκεί κριτική στον πρόεδρο και να παρακολουθεί δημόσιες πολιτικές αντιπαραθέσεις ήταν από μόνο του μια επανάσταση.
Γι’ αυτό η σημερινή σύγκρουση έχει τόσο μεγάλο συμβολικό βάρος.
Δεν αφορά μόνο τέσσερις φυλακισμένους.
Αφορά το ερώτημα εάν μία από τις σημαντικότερες κατακτήσεις του 2011 μπορεί να χαθεί χωρίς αντίσταση.
Η Αραβική Άνοιξη επιστρέφει στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε
Η ιστορία συχνά δημιουργεί παράξενους κύκλους.
Το 2011 η Τυνησία έστειλε σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο ένα μήνυμα ότι ακόμη και ένα καθεστώς που φαινόταν ακλόνητο μπορούσε να ανατραπεί.
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, η χώρα βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με ένα βασικό ερώτημα:
πόση ελευθερία είναι διατεθειμένη μια κοινωνία να χάσει πριν ξαναρχίσει να αντιδρά;
Οι δημοσιογράφοι της Τυνησίας φαίνεται πως έχουν ήδη δώσει τη δική τους απάντηση.
Ετοιμάζονται να κατεβάσουν τα μολύβια, να κλείσουν τα μικρόφωνα και να προχωρήσουν σε γενική απεργία.
Όχι μόνο για τέσσερις συναδέλφους τους.
Αλλά για να υπερασπιστούν ίσως μία από τις τελευταίες μεγάλες υποσχέσεις της επανάστασης του 2011:
ότι κανένας πολίτης δεν θα χρειάζεται ξανά να φοβάται για όσα λέει και για όσα γράφει.
