Στην παρουσίαση του βιβλίου της Αθηνάς Φιλίππου για την ίδρυση του Πανεπιστημίου της Κύπρου παραβρέθηκε ο πρώην πρωθυπουργός Γιώργος Α. Παπανδρέου, τη Δευτέρα 2 Φεβρουαρίου, στο Σπίτι της Κύπρου, όπου και μίλησε για την ιστορική εκείνη στιγμή:
«Αγαπητή Αθηνά, Αγαπητέ Ανδρέα,
Αξιότιμε Κύριε Πρέσβη, Αξιότιμοι Καθηγητές,
Φίλες και φίλοι,
Σήμερα δεν παρουσιάζουμε απλώς ένα βιβλίο.
Σήμερα τιμούμε μια ιστορική τομή για την Κύπρο – τη στιγμή που ένα όραμα έγινε θεσμός και η γνώση μετατράπηκε σε εθνική επένδυση στο μέλλον.
Η γέννηση του Πανεπιστημίου Κύπρου δεν ήταν αυτονόητη.
Για χρόνια αποτελούσε υπόσχεση που προσέκρουε σε φόβους, αντιστάσεις, αμφιβολίες. Επιτροπές, σχέδια, διαφωνίες – αλλά πίσω από όλα, η αγωνία απέναντι στην αλλαγή. Υπήρχαν εκείνοι που ανησυχούσαν ότι ένα κυπριακό πανεπιστήμιο θα αποδυνάμωνε τον πνευματικό δεσμό με την Ελλάδα, ότι θα δημιουργούσε ανταγωνισμούς ή νέους διαχωρισμούς.
Άλλοι υποστήριζαν ότι δεν θα αντέξει οικονομικά.
Αλλά με τον Ανδρέα Φιλίππου πιστέψαμε το αντίθετο – και η ιστορία μας δικαίωσε.
Πιστέψαμε ότι θα ενίσχυε την αυτοπεποίθηση της Κύπρου, θα εμβάθυνε τον δεσμό μας μέσα από τη γνώση και την έρευνα και θα άνοιγε δρόμους ανάπτυξης και διεθνούς δικτύωσης, ριζώνοντας ταυτόχρονα τη δημοκρατία μέσα από την παιδεία.
Και ως προς τον δημοκρατικό ρόλο του Πανεπιστημίου, ο βουλευτής τότε, Τάκης Χατζηδημητρίου της ΕΔΕΚ, είπε χαρακτηριστικά: «Αν είχαμε Πανεπιστήμιο και αν είχαμε φοιτητική νεολαία στην Κύπρο, και αργότερα στα δίσεκτα χρόνια της χούντας, οι δυνάμεις της αντίστασης θα ήταν ισχυρότερες. Ο φασισμός και η χούντα δεν θα μπορούσαν να διεισδύσουν τόσο εύκολα στον εθνικό ιστό».
Όσο για το θέμα της γλώσσας υπήρξαν στην Βουλή της Κύπρου φωνές για ‘πολιτιστική γενοκτονία’ – όταν ακούστηκε ότι – πέραν των επίσημων γλωσσών της Κυπριακής Δημοκρατίας – θα μπορούσε να χρησιμοποιηθούν και τα αγγλικά υποβοηθητικά.
Κάτι παρόμοιο είχα ακούσει στην Ελληνική Βουλή όταν αναγνώρισα ως Υπουργός Παιδείας το IB ως ισότιμο του πτυχίου του ελληνικού λυκείου.
Όμως το θέμα της γλώσσας πήρε διεθνείς διαστάσεις με παρεμβάσεις ακόμα και του ΟΗΕ και των ΗΠΑ.
Γιατί το Πανεπιστήμιο Κύπρου είχε και μια άλλη ιδιαιτερότητα που έκανε το θέμα της γλώσσας και ταυτότητας επίμαχο.
Η κατοχή και η de facto διαίρεση της Κύπρου. Και όμως, ο τότε Πρόεδρος Βασιλείου, υπογράφοντας τον νόμο, είπε μεταξύ άλλων: «Το Πανεπιστήμιο σχεδιάστηκε σαν δικοινοτικό Πανεπιστήμιο, γιατί τυγχάνει η Κύπρος να κατοικείται από δύο κοινότητες. Τους Ελληνοκύπριους και τους Τουρκοκύπριους. Και ελπίδα μας και φιλοδοξία μας και όνειρό μας είναι το Πανεπιστήμιο αυτό να μπορέσει πραγματικά να αποτελέσει γέφυρα επαφής και συνεργασίας μεταξύ των νέων, Ελλήνων και Τούρκων της Κύπρου. Οι νέοι μας να μάθουν να συνεργάζονται, να σπουδάζουν μαζί, και μαζί να κάμνουν σχέδια τόσο για το προσωπικό τους μέλλον, όσο για το μέλλον της πατρίδας τους…».
Άρα, το πανεπιστήμιο αυτό είχε και έχει πολλαπλό ρόλο να παίξει. Η γνώση, η έρευνα, πυλώνας σταθερός για την ανάπτυξη της Κύπρου, αλλά παράλληλα, η παιδεία στην υπηρεσία εμβάθυνσης της δημοκρατικής συνείδησης, μήτρα συνύπαρξης και ειρηνικής συμβίωσης μεταξύ πολιτών με διαφορετικές πολιτιστικές παραδόσεις.
Αυτός ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του πανεπιστημίου, έθεσε τα θεμέλια για ένα ίδρυμα που ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εποχής μας, μέσα στο απαιτητικό περιβάλλον της παγκόσμιας κοινότητας στην οποία λειτουργεί και απευθύνεται.
Δεν ήταν εύκολη η πορεία.
Υπήρξαν ισχυρές αντιστάσεις. Υπήρξαν συνεχώς διλήμματα για τη γλώσσα, το χαρακτήρα του ιδρύματος, τη σχέση του με τα ελληνικά πανεπιστήμια, ακόμη και για τον τόπο εγκατάστασης. Πίσω από πολλές αντιρρήσεις δεν κρυβόταν μόνον ο φόβος απέναντι στην αλλαγή, απέναντι στην αυτονομία της γνώσης, αλλά ακόμη και ιδιοτελή οικονομικά συμφέροντα.
Το βιβλίο της Αθηνάς Φιλίππου – και την ευχαριστούμε, μας θυμίζει κάτι κρίσιμο: τίποτα μεγάλο δεν προχωρά από μόνο του.
Υπήρξαν στιγμές που όλα έμοιαζαν μπλοκαρισμένα. Σχέδια νόμου έμεναν στα συρτάρια. Αντιστάσεις φάνταζαν ανυπέρβλητες.
Χρειάστηκε επιμονή, πολιτική βούληση και συνεχείς παρεμβάσεις για να προχωρήσει αυτό που σήμερα μοιάζει αυτονόητο: το δικαίωμα της Κύπρου σε ένα ισχυρό δημόσιο πανεπιστήμιο. Το δικαίωμα της νεολαίας της Κύπρου να μπορεί να κάνει πράξη το αυτονόητο, να σπουδάζει στην πατρίδα της.
Όχι γιατί ήταν εύκολο.
Αλλά γιατί ήταν απολύτως αναγκαίο.
Και αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα: οι μεταρρυθμίσεις δεν γίνονται χωρίς θάρρος. Δεν γίνονται χωρίς ανθρώπους που αψηφούν το κόστος για να δημιουργήσουν το μέλλον. Και δεν γίνονται χωρίς συνεργασίες – όπως αυτή της Ελλάδας και της Κύπρου, που δεν μένουν στα λόγια, αλλά χτίζουν θεσμούς.
Το Μνημόνιο που υπογράψαμε τότε μαζί – εγώ και ο Ανδρέας, για τη συνεργασία και την ενίσχυση από την Ελλάδα του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα συνέβαλλε και στην υπέρβαση πολλών αντιστάσεων στην Κύπρο.
Σήμερα βλέπουμε το αποτέλεσμα.
Ένα πανεπιστήμιο πυλώνας γνώσης, έρευνας και καινοτομίας. Που προσελκύει νέους από την Κύπρο, την Ελλάδα και ολόκληρο τον κόσμο.
Που συμβάλλει σε μια σύγχρονη, ανοιχτή, δυναμική κυπριακή ταυτότητα.
Και αυτό συνέβη γιατί τότε υπήρξε συλλογική προσπάθεια – αλλά και καθαρή απόφαση να μη χαθεί άλλη μια ιστορική ευκαιρία.
Ο Ανδρέας Φιλίππου είδε στο πανεπιστήμιο όχι έναν διοικητικό φορέα, αλλά τη ραχοκοκαλιά ενός σύγχρονου δημοκρατικού κράτους. Πίστευε και πιστεύει βαθιά πως χωρίς ισχυρή δημόσια παιδεία δεν υπάρχει πραγματική ανεξαρτησία.
Ναι, μαζί δώσαμε μια θεσμική μάχη που άνοιξε τον δρόμο για τη σημερινή πανεπιστημιακή άνθιση της Κύπρου.
Αλλά οι έπαινοι ανήκουν στον Ανδρέα.
Που είχε, όχι μόνο την επιμονή αλλά και την υπομονή – ακόμα και μέσα στην Κυπριακή Βουλή, ώστε να διαμορφώσει μετά από πολύωρες και κουραστικές συνεδριάσεις, μια ομόφωνη απόφασή της.
Το Πανεπιστήμιο Κύπρου δεν ήταν απλώς ένα ίδρυμα.
Ήταν μια πράξη εμπιστοσύνης στη νέα γενιά και στην προετοιμασία της για μια νέα εποχή.
Μια δήλωση εθνικής αυτογνωσίας.
Ένα εργαλείο ειρηνικής προόδου, δημοκρατίας και δημιουργίας.
Από μια χώρα χωρίς πανεπιστήμιο, η Κύπρος έγινε κέντρο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και έρευνας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Αυτό δεν ήταν τύχη. Ήταν επιλογή.
Και εδώ βρίσκεται το διαχρονικό μάθημα του βιβλίου: οι μεγάλες αλλαγές χτίζονται με επιμονή, με συγκρούσεις όταν χρειάζεται, με συνεργασία και πίστη στο κοινό καλό. Πίσω από κάθε θεσμό υπάρχουν άνθρωποι που τόλμησαν.
Κάποτε το δημόσιο πανεπιστήμιο στην Κύπρο ήταν αντικείμενο σφοδρής διαμάχης.
Σήμερα είναι αυτονόητο δικαίωμα.
Και αυτό ακριβώς πρέπει να θυμόμαστε.
Μάλιστα, είναι και ένα μάθημα για εμάς, στην Ελλάδα.
Όπως τότε συμβάλαμε στη δημιουργία ενός ισχυρού δημόσιου πανεπιστημίου στην Κύπρο, έτσι σήμερα η κυπριακή εμπειρία μπορεί να μας εμπνεύσει για τις αναγκαίες αλλαγές στο δικό μας σύστημα ανώτατης εκπαίδευσης.
Το πραγματικό στοίχημα παραμένει ίδιο:
Να κάνουμε την παιδεία την πιο δυνατή επένδυση ελευθερίας, αξιοπρέπειας και ανάπτυξης.
Και εδώ, στην Ελλάδα, να τη δούμε ως μοχλό καινοτομίας, κοινωνικής συνοχής, δημοκρατίας και βιώσιμης – πράσινης ανάπτυξης, δημογραφικής αναγέννησης και επιστροφής νέων ελλήνων επιστημόνων.
Αλλά και με προσέλκυση νέων από όλο τον κόσμο σε προγράμματα υψηλής ποιότητας, με αγγλόφωνα τμήματα, που πιστεύω δεν υπονομεύουν αλλά ενισχύουν την παρουσία, την διεθνοποίηση, της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού, καθιστώντας την Ελλάδα – όπως ήδη το κατάφερε η Κύπρος στον δικό της χώρο, κέντρο παιδείας, καινοτομίας και πολιτισμού – όχι μόνο διακοπών και τουρισμού.
Δημόσια πανεπιστήμια ισχυρά, αλλά πια – αυτόνομα, εξωστρεφή, που να συνομιλούν ισότιμα με όλον τον κόσμο.
Η ιστορία του Πανεπιστημίου Κύπρου μας διδάσκει ότι,
Κάθε γενιά έχει να δώσει τη δική της μάχη για τη γνώση.
Και αξίζει πάντα να τη δίνει.
Σας ευχαριστώ θερμά.»
