Η αντίδραση της κυβέρνησης στις προτάσεις Ανδρουλάκη και Τσίπρα για δωρεάν μετακινήσεις στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς ήταν τόσο άμεση όσο και προβλέψιμη.
Η λέξη «λεφτόδεντρα» ακούστηκε ξανά, σαν ένα ηχητικό σήμα που ενεργοποιείται κάθε φορά που η αντιπολίτευση τολμά να προτείνει κάτι που αφορά το κοινωνικό κόστος της καθημερινότητας.
Όμως, η ταχύτητα με την οποία απορρίφθηκαν οι προτάσεις αυτές ακριβώς αποκαλύπτει μια σημαντική αδυναμία: την απουσία ουσιαστικής πολιτικής συζήτησης για το τι σημαίνει κοινωνικό κράτος και δημόσιο αγαθό στη σύγχρονη Ελλάδα.
Το ζήτημα των δωρεάν μετακινήσεων δεν είναι ούτε νέο ούτε ριζοσπαστικό. Είναι μια πολιτική που εφαρμόζεται ήδη σε ολόκληρη την Ευρώπη, με αξιολογήσιμα αποτελέσματα.
Το Λουξεμβούργο, η Μάλτα, το Ταλίν, το Βελιγράδι, η Μονπελιέ και η Δουνκέρκη δεν είναι πειραματικοί χώροι ούτε χώρες με ανύπαρκτα δημοσιονομικά προβλήματα.
Είναι περιοχές που επέλεξαν να δουν τις δημόσιες συγκοινωνίες όχι ως ένα εμπορικό προϊόν που πρέπει να αποφέρει έσοδα, αλλά ως ένα βασικό δημόσιο αγαθό, αντίστοιχο με την παιδεία, την υγεία ή τη δημόσια ασφάλεια. Και το έπραξαν με συγκεκριμένα επιχειρήματα που αξίζει να εξεταστούν σοβαρά, αντί να απορρίπτονται με εύκολα και επαναλαμβανόμενα συνθήματα.
Η κριτική της κυβέρνησης ότι τέτοια μέτρα «θα πληρωθούν από τους φορολογούμενους» είναι, βέβαια, μια αλήθεια τόσο προφανής ώστε να καθίσταται σχεδόν κενή περιεχομένου.
Κάθε δημόσια δαπάνη πληρώνεται από τους φορολογούμενους. Το ερώτημα δεν είναι αν κάτι πληρώνεται, αλλά αν αξίζει να πληρώνεται. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία: οι δωρεάν μετακινήσεις δεν είναι μια παροχή χωρίς αντίκρισμα, αλλά μια επένδυση με πολλαπλασιαστικά οφέλη που ξεπερνούν το άμεσο δημοσιονομικό κόστος.
Όταν χιλιάδες πολίτες επιλέγουν τα μέσα μαζικής μεταφοράς αντί του ιδιωτικού αυτοκινήτου, το κράτος κερδίζει από τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, από την αποσυμφόρηση των δρόμων, από τον περιορισμό των τροχαίων ατυχημάτων, από τη μείωση των δαπανών υγείας λόγω καλύτερης ποιότητας αέρα.
Όταν οι νέοι άνθρωποι, οι φοιτητές, οι εργαζόμενοι με χαμηλά εισοδήματα, οι ηλικιωμένοι και τα άτομα με αναπηρία μπορούν να μετακινούνται χωρίς οικονομικό βάρος, τότε η πρόσβαση στην εργασία, την εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και την κοινωνική ζωή γίνεται πιο δίκαιη.
Αυτή η κοινωνική συνοχή είναι το πραγματικό αντάλλαγμα, και αυτό δεν το αποτυπώνουν τα στενά δημοσιονομικά εργαλεία.
Η κυβέρνηση επέλεξε να μη συζητήσει τα δεδομένα από τις χώρες που ήδη εφαρμόζουν το μέτρο. Δεν αναφέρθηκε στα στοιχεία του Βελιγραδίου, όπου η δωρεάν μετακίνηση οδήγησε σε αύξηση της χρήσης των μέσων και ταυτόχρονη μείωση της κυκλοφοριακής συμφόρησης.
Δεν στάθηκε στη Μάλτα, όπου η δωρεάν μετακίνηση για τους κατοίκους στήριξε την τουριστική οικονομία διευκολύνοντας την πρόσβαση των εργαζομένων.
Δεν εξέτασε τη δυνατότητα μερικής εφαρμογής, όπως πρότεινε ο κ. Ανδρουλάκης για τις ηλικίες έως 24 ετών, που θα είχε σημαντικό κοινωνικό αποτύπωμα με σχετικά χαμηλό κόστος.
Αντίθετα, προτίμησε μια επικοινωνιακή αντιπαράθεση που ακυρώνει κάθε ουσιαστικό διάλογο, μετατρέποντας μια σοβαρή πρόταση πολιτικής σε μια αντιπαράθεση περί υποτιθέμενης δημοσιονομικής ανευθυνότητας.
Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο αυτής της στάσης, ωστόσο, είναι η αντίφαση που τη διαπερνά. Τα τελευταία χρόνια, η ίδια κυβέρνηση έχει μοιράσει δεκάδες παροχές, επιδόματα και pass κάθε είδους, από το fuel pass μέχρι το market pass, από το youth pass έως τις έκτακτες ενισχύσεις σε διάφορες κοινωνικές ομάδες.
Τότε, το αφήγημα ήταν εντελώς διαφορετικό: μιλούσαμε για στοχευμένη στήριξη, για ανακούφιση των πιο ευάλωτων, για κοινωνική πολιτική και επιστροφή του δημογραφικού μερίσματος.
Η διαφορά δεν βρίσκεται στο περιεχόμενο της δαπάνης, αλλά στο ποιος την προτείνει.
Μια πρόταση που έρχεται από την αντιπολίτευση χαρακτηρίζεται αυτομάτως ως λαϊκισμός και ανευθυνότητα, ενώ το ίδιο ακριβώς μοντέλο παρεμβατικής πολιτικής, όταν ασκείται από την κυβέρνηση, βαφτίζεται κοινωνική ευαισθησία.
Αυτή η επιλεκτική χρήση των επιχειρημάτων αποδυναμώνει την αξιοπιστία της κριτικής και υπονομεύει τη δυνατότητα για μια ειλικρινή συζήτηση για το ρόλο του κράτους και το περιεχόμενο της κοινωνικής πολιτικής.
Αξίζει να σταθούμε και στο ζήτημα του συμβολισμού.
Στη χώρα όπου το κόστος μετακίνησης παραμένει ένα βαρύ έξοδο για εκατοντάδες χιλιάδες νοικοκυριά, όπου η απόσταση από τη δουλειά ή το πανεπιστήμιο γίνεται καθημερινό αγκάθι, μια πολιτική που αφαιρεί ένα μέρος αυτού του βάρους δεν είναι απλώς μια οικονομική παρέμβαση.
Είναι μια δήλωση ότι το κράτος νοιάζεται, ότι η πρόσβαση στην πόλη δεν είναι προνόμιο, ότι η καθημερινότητα του πολίτη έχει αξία.
Και αυτή η δήλωση, σε μια εποχή όπου η ακρίβεια πιέζει τα εισοδήματα, όπου οι νέοι δυσκολεύονται να ανταπεξέλθουν, όπου η κλιματική κρίση απαιτεί άμεσες αλλαγές στις μετακινήσεις, αποκτά βαρύτητα πέρα από τα αριθμητικά δεδομένα.
Η πρόταση, λοιπόν, για δωρεάν μετακινήσεις δεν είναι ένα πολιτικό τρικ ούτε μια ανέξοδη υπόσχεση.
Είναι μια πολιτική πρόκληση να εξετάσουμε διαφορετικά τις προτεραιότητές μας.
Αντί να ρωτάμε «πόσο κοστίζει», θα έπρεπε να ρωτάμε «ποιο είναι το κέρδος». Αντί να κολλάμε στην ταμπέλα του «λεφτόδεντρου», θα έπρεπε να ρωτάμε αν τα δέντρα αυτά είναι μήπως η μόνη διέξοδος για να δούμε τις πόλεις μας να γίνονται πιο βιώσιμες, πιο ανθρώπινες και πιο δίκαιες.
Η Ευρώπη προχωρά, οι πόλεις αλλάζουν, οι πολιτικές εξελίσσονται.
Το ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα μπορεί να ακολουθήσει, αλλά αν η πολιτική ηγεσία της θέλει να το συζητήσει με σοβαρότητα, αντί να κρύβεται πίσω από συνθήματα που ακυρώνουν κάθε δυνατότητα προοδευτικής αλλαγής.
