Η αντίστροφη μέτρηση για την επικύρωση της κατ’ αρχήν συμφωνίας μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, προγραμματισμένη για την Παρασκευή στη Γενεύη, βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, ωστόσο η κατάσταση στη Μέση Ανατολή παραμένει εξαιρετικά ρευστή.
Το μνημόνιο κατανόησης που έχει υπογραφεί αφήνει ένα πλήθος κρίσιμων ζητημάτων ανοιχτά για το μέλλον, ενώ οι αντιφατικές ερμηνείες που δίνουν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη για τους όρους του επιτείνουν τον κλίμα ανησυχίας και αβεβαιότητας.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διχογνωμίας αποτελεί το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ, ενός ζωτικού περάσματος για το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου. Η Τεχεράνη φέρεται να προτίθεται να επιβάλει ορισμένες «χρεώσεις» ή τέλη για τη διέλευση των πλοίων, επικαλούμενη την παροχή ναυτιλιακών υπηρεσιών, ενώ ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ υποστηρίζει με κατηγορηματικό τρόπο ότι η περιοχή θα ανοίξει πλήρως και χωρίς κανένα απολύτως διόδια από την Παρασκευή. Αυτή η θεμελιώδης διαφωνία υπογραμμίζει το εύρος των εκκρεμών θεμάτων, παρά την αρχική συναίνεση.
Παράλληλα, το σαφές και πλήρες περιεχόμενο του μνημονίου δεν έχει ακόμη επίσημα ανακοινωθεί, γεγονός που τροφοδοτεί τις εικασίες. Ζητήματα υψίστης σημασίας, όπως το μέλλον του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, η τύχη των οικονομικών κυρώσεων σε βάρος της χώρας, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο θα επιτευχθεί η οικονομική «αποκατάστασή» της, παραμένουν ανοιχτά και δεν έχουν αποσαφηνιστεί. Όλα αυτά τα κρίσιμα σημεία αναμένεται να συζητηθούν διεξοδικά μέσα στο στενό χρονικό περιθώριο των μόλις εξήντα ημερών, με απώτερο στόχο την κατάρτιση μιας πιο ολοκληρωμένης και δεσμευτικής συμφωνίας που θα αντικαταστήσει το προσωρινό μνημόνιο.
Ο πρόεδρος Τραμπ, υιοθετώντας έναν θριαμβολογικό τόνο, δήλωσε χαρακτηριστικά πως πιστεύει ότι σύντομα θα συμβούν πολλά σπουδαία πράγματα στη Μέση Ανατολή, σημειώνοντας παράλληλα την πτωτική πορεία της τιμής του πετρελαίου και την άνοδο των χρηματιστηριακών αγορών ως απόδειξη της επιτυχίας της προσέγγισής του. Ωστόσο, η κεντρική του επιχειρηματολογία επικεντρώθηκε στο γεγονός ότι το Ιράν δεν θα διαθέτει πυρηνικό όπλο, παρουσιάζοντας ως προσωπική νίκη την ιρανική δέσμευση, μία δέσμευση ωστόσο που η Τεχεράνη επαναλαμβάνει σταθερά εδώ και δεκαετίες. Αυτή η αντίφαση δημιουργεί ένα επικοινωνιακό κενό, καθώς η αμερικανική πλευρά αντιμετωπίζει ως κατάκτηση αυτό που το Ιράν θεωρεί πάγια και αμετάκλητη πολιτική του.
Οι λεπτομέρειες της συμφωνίας παραμένουν υπό στεγανό, με αξιωματούχους του Λευκού Οίκου να αναφέρουν ότι το πλήρες κείμενο θα δημοσιοποιηθεί μέσα στις επόμενες είκοσι τέσσερις έως σαράντα οκτώ ώρες. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, μάλιστα, προανήγγειλε ότι ο πρόεδρος Τραμπ μπορεί να δώσει στη δημοσιότητα το έγγραφο ακόμη και πριν από την Παρασκευή, περιγράφοντάς το ως ένα «πολύ γενικό» κείμενο έκτασης μιάμιση σελίδας. Αυτό το περιορισμένο μέγεθος του μνημονίου έρχεται σε αντίθεση με το εύρος και την πολυπλοκότητα των θεμάτων που καλείται να ρυθμίσει, ενισχύοντας την εντύπωση ότι πρόκειται περισσότερο για μια συμφωνία αρχών και όχι για έναν οδικό χάρτη με συγκεκριμένες λύσεις.
Αναλυτές και παρατηρητές εκτιμούν ότι η επίτευξη αυτής της αρχικής συμφωνίας είναι πιθανό να μειώσει την άμεση βία στην περιοχή, να συμβάλει στην επαναλειτουργία των θαλάσσιων οδών και να δημιουργήσει τον αναγκαίο χώρο για περαιτέρω, πιο ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Παρ’ όλα αυτά, σημαντικά ερωτήματα παραμένουν μετέωρα και απειλούν να υπονομεύσουν οποιαδήποτε πρόοδο. Το σημαντικότερο εξ αυτών αφορά τη στάση που θα τηρήσει το Ισραήλ, μια χώρα που δεν συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις αλλά έχει ζωτικά συμφέροντα στο αποτέλεσμά τους. Επιπλέον, η τελική κατάληξη των συζητήσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα, η άρση των κυρώσεων, το μέλλον των Στενών του Ορμούζ και η τύχη των περιφερειακών συμμάχων της Τεχεράνης, συμπεριλαμβανομένης της Χεζμπολάχ, παραμένουν ανοιχτά και εξαρτώνται από την πορεία των διαπραγματεύσεων τις επόμενες εβδομάδες.
Στον πυρήνα των συζητήσεων βρίσκεται το πεπρωμένο του ιρανικού πυρηνικού φακέλου. Σύμφωνα με αναφορές του ιρανικού πρακτορείου Mehr, το αναφερόμενο προσχέδιο συμφωνίας δεκατεσσάρων σημείων προβλέπει την επίτευξη μιας οριστικής διευθέτησης των πυρηνικών ζητημάτων εντός της προαναφερθείσας περιόδου των εξήντα ημερών. Ο Τραμπ δήλωσε στους New York Times ότι μια τελική συμφωνία θα περιόριζε το Ιράν σε επίπεδα εμπλουτισμού ουρανίου που δεν θα μπορούσαν ποτέ να χρησιμοποιηθούν για στρατιωτικούς σκοπούς. Όταν ρωτήθηκε αν αυτό θα σήμαινε επιστροφή στο πλαίσιο της συμφωνίας του 2015, που περιόριζε τον εμπλουτισμό στο 3,67%, απάντησε μόνο ότι το Ιράν θα μπορεί να εμπλουτίζει ουράνιο για μη στρατιωτικούς σκοπούς «για πάντα». Η μοίρα του υπάρχοντος αποθέματος ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%, το οποίο απέχει μόλις ένα βήμα από το επίπεδο κατασκευής όπλου, αποτελεί ένα από τα κύρια σημεία τριβής, ενώ ο Τραμπ δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο στρατιωτικής δράσης σε περίπτωση αποτυχίας των διαπραγματεύσεων.
Αξίζει να σημειωθεί μια αξιοπρόσεκτη απουσία από τη συμφωνία, που αφορά το βαλλιστικό πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν και το δίκτυο των περιφερειακών του συμμάχων. Πρόκειται για δύο ζητήματα που ο ίδιος ο Τραμπ είχε θέσει στο παρελθόν ως κεντρικούς στόχους, συνδέοντάς τα μάλιστα με την ανάγκη διάλυσης των πυραυλικών δυνατοτήτων και διακοπής της υποστήριξης προς ομάδες όπως η Χεζμπολάχ και η Χαμάς. Η πλήρης παράλειψη αυτών των θεμάτων από το τρέχον διαπραγματευτικό πλαίσιο υποδηλώνει είτε μια σημαντική υποχώρηση της αμερικανικής πλευράς, είτε μια στρατηγική απόφαση να επικεντρωθεί στην πυρηνική διάσταση και να αναβάλει τα υπόλοιπα για μια μελλοντική, αβέβαιη φάση.
Το ζήτημα των Στενών του Ορμούζ, πέρα από τις αντιφάσεις στις δηλώσεις, ενέχει και πρακτικές δυσκολίες. Η επαναλειτουργία του περάσματος, από το οποίο διερχόταν το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου, είναι στρατηγική προτεραιότητα, αλλά η διαδικασία αποναρκοθέτησης που προανήγγειλε ο Τραμπ θα πάρει χρόνο. Ειδικοί, όπως ο καθηγητής Rockford Weitz, σημειώνουν ότι η ναυτιλιακή βιομηχανία θα παραμείνει επιφυλακτική για μήνες, μέχρι να αποκατασταθεί πλήρως η εμπιστοσύνη και να ξεπεραστούν οι συνέπειες μιας πρωτοφανούς και παρατεταμένης διακοπής του εμπορίου. Το ανοιχτό ερώτημα της πιθανής επιβολής τελών από το Ιράν, ακόμα κι αν αυτά παρουσιάζονται ως πληρωμή για υπηρεσίες, προσθέτει ένα ακόμη στρώμα αβεβαιότητας.
Στον οικονομικό τομέα, η χαλάρωση των κυρώσεων αναμένεται να αποτελέσει το επίκεντρο της επόμενης φάσης. Το προσχέδιο μιλά για αναστολή των περιορισμών στις πωλήσεις πετρελαίου, αλλά δεν ξεκαθαρίζει αν αυτό θα συνοδευτεί από ευρύτερη αποδέσμευση των χρηματοπιστωτικών κυρώσεων. Ο Τραμπ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο να συνδεθεί η πλήρης άρση των κυρώσεων με την εσωτερική συμπεριφορά του Ιράν, ένας όρος που φαίνεται να μην περιλαμβάνεται στο γραπτό κείμενο. Παράλληλα, η αποδέσμευση παγωμένων περιουσιακών στοιχείων ύψους 24 δισεκατομμυρίων δολαρίων, που το Ιράν χρειάζεται για την ανοικοδόμηση, παρουσιάζεται ως κρίσιμη προϋπόθεση, με τον αντιπρόεδρο Βανς να επισημαίνει ωστόσο ότι τα οικονομικά οφέλη θα συνδεθούν με την ιρανική συμμόρφωση. Η διάψευση αναφορών για πιθανή απελευθέρωση κεφαλαίων μέσω των ΗΑΕ υπογραμμίζει την ευαισθησία και την πολυπλοκότητα των οικονομικών διακανονισμών.
Ο ρόλος του Ισραήλ αναδεικνύεται σε ίσως τη μεγαλύτερη απειλή για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας. Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου, αν και δεν καταδίκασε άμεσα τη συμφωνία, ξεκαθάρισε πως το Ισραήλ ακολουθεί τη δική του πολιτική, δεν δεσμεύεται από τις αμερικανο-ιρανικές συζητήσεις και θα παραμείνει έτοιμο να χτυπήσει το Ιράν αν κρίνει ότι απειλείται. Η στάση του Ισραήλ στον Λίβανο, όπου αρνείται να αποσυρθεί από κατεχόμενα εδάφη παρά την εκεχειρία, αποτελεί μια άμεση πρόκληση, καθώς η Τεχεράνη έχει συνδέσει την επιτυχία της συμφωνίας με την πλήρη εφαρμογή της κατάπαυσης του πυρός και την αποχώρηση των ισραηλινών δυνάμεων. Αναλυτές, όπως ο Gideon Levy της Haaretz, περιγράφουν τη συμφωνία ως «εξαιρετικά εύθραυστη» και προειδοποιούν ότι ο Λίβανος μπορεί να εξελιχθεί σε σημείο ανάφλεξης, εκτιμώντας μάλιστα ότι το Ισραήλ θεωρείται ευρέως ότι υπέστη ήττα, καθώς αποκλείστηκε από μια διαπραγμάτευση που αφορούσε το απόλυτο στρατηγικό του συμφέρον. Η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ από τη συμφωνία επιβεβαιώνει την αίσθηση του περιθωριοποιημένου ρόλου του Ισραήλ και αυξάνει την πιθανότητα να επιχειρήσει να ανατρέψει το status quo μέσω μονομερών ενεργειών.
