Υπάρχουν στιγμές στην πολιτική που μια φράση μέσα σε ένα κομματικό κείμενο καθορίζει ολόκληρο το πεδίο των επόμενων μηνών. Μια τέτοια στιγμή ήταν για το ΠΑΣΟΚ η καθαρή, ρητή και χωρίς αστερίσκους απόφαση του συνεδρίου να αποκλείσει κάθε ενδεχόμενο μετεκλογικής συνεργασίας με τη Νέα Δημοκρατία. Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη εσωκομματική νίκη ενός ρεύματος απέναντι σε ένα άλλο. Πρόκειται για στρατηγική επιλογή με βαθιά πολιτική σημασία, γιατί αφαίρεσε από τη ΝΔ ένα από τα πιο χρήσιμα επικοινωνιακά και τακτικά της όπλα: τη δυνατότητα να εμφανίζει το ΠΑΣΟΚ ως εν δυνάμει δεκανίκι της επόμενης ημέρας.
Ας το δούμε ψύχραιμα. Αν το συνέδριο είχε αφήσει, έστω για λόγους «θεσμικής σοβαρότητας» ή «κυβερνητικής υπευθυνότητας», μια χαραμάδα ανοιχτή, το κυβερνητικό στρατόπεδο θα είχε στήσει πάνω σε αυτή ολόκληρη πολιτική αφήγηση. Δεν θα χρειαζόταν καν επίσημη θέση. Θα αρκούσε η ασάφεια. Και η ασάφεια στην πολιτική δεν μένει ποτέ κενή. Τη γεμίζει πάντα ο ισχυρότερος επικοινωνιακά παίκτης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η ΝΔ και τα προβεβλημένα στελέχη της θα είχαν κάθε λόγο να ερμηνεύουν το θολό μήνυμα του ΠΑΣΟΚ όπως τους συνέφερε: ότι, δήθεν, παρά τις επιμέρους διαφοροποιήσεις, υπάρχει ένας υπόγειος δίαυλος, μια κρυφή συνεννόηση, μια πιθανή γέφυρα «στα δύσκολα».
Αυτό ακριβώς θα ήταν το πολιτικό κέρδος της κυβέρνησης. Όχι επειδή θα είχε εξασφαλίσει πράγματι μια μελλοντική σύμπραξη, αλλά επειδή θα μπορούσε να τη διαφημίζει ως πιθανότητα. Και μόνο η πιθανότητα θα ήταν αρκετή για να περιορίσει την πολιτική φθορά της. Μια κυβέρνηση που δοκιμάζεται, που πιέζεται από σκάνδαλα, από κοινωνική δυσφορία, από την αίσθηση κόπωσης και αλαζονείας της εξουσίας, χρειάζεται απεγνωσμένα να μη δείχνει απομονωμένη. Χρειάζεται να εκπέμπει ότι έχει εναλλακτικές, εφεδρείες, διαύλους επιβίωσης. Αν το ΠΑΣΟΚ δεν είχε τραβήξει καθαρή γραμμή, η ΝΔ θα μπορούσε να ισχυρίζεται ότι η παραμονή της στην εξουσία δεν εξαρτάται μόνο από την αυτοδυναμία, αλλά και από τις «υπεύθυνες δυνάμεις του κέντρου». Με άλλα λόγια, θα χρησιμοποιούσε το ΠΑΣΟΚ ως πολιτική ασπίδα, χωρίς καν να χρειαστεί να συνεννοηθεί μαζί του.
Πολιτική αυτοπροστασία απέναντι σε μία ύπουλη μορφή αλλοίωσης
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η βαρύτητα της συνεδριακής απόφασης. Δεν ήταν μια συμβολική κίνηση εσωτερικής κατανάλωσης. Ήταν μια κίνηση πολιτικής αυτοπροστασίας. Το ΠΑΣΟΚ προστάτευσε τη διακριτή του ταυτότητα από την πιο ύπουλη μορφή αλλοίωσης: όχι από μια ανοιχτή συνεργασία, αλλά από τη μόνιμη υποψία ότι μπορεί να συνεργαστεί. Γιατί στις σημερινές συνθήκες, η ζημιά για ένα κόμμα της αντιπολίτευσης δεν προκύπτει μόνο όταν μπαίνει σε κυβέρνηση με τον αντίπαλό του. Προκύπτει ήδη από τη στιγμή που αρχίζει να θεωρείται διαθέσιμο. Από τη στιγμή που χάνει την καθαρότητα του στίγματός του και εκπέμπει το μήνυμα ότι, τελικά, όλα είναι διαπραγματεύσιμα.
Αυτό ήταν το μεγάλο διακύβευμα για το ΠΑΣΟΚ. Αν άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο, θα ξαναζούσε το ιστορικό του πρόβλημα σε νέα εκδοχή: θα έμοιαζε πάλι περισσότερο με δύναμη διαχείρισης παρά με δύναμη ανατροπής συσχετισμών. Θα δυσκολευόταν να πείσει ότι επιδιώκει πραγματική πολιτική αλλαγή και όχι μια καλύτερη θέση στο τραπέζι μιας μελλοντικής συνεννόησης. Και τότε όλη η προσπάθεια επανασύνδεσης με τον ευρύτερο αντικυβερνητικό χώρο θα υπονομευόταν από μέσα. Γιατί ο ψηφοφόρος που ψάχνει όχημα αποδοκιμασίας της κυβέρνησης δεν στρέφεται εύκολα σε ένα κόμμα που αφήνει να αιωρείται ότι μπορεί αύριο να γίνει ο συνέταιρός της.
Πολιτικά διορατική απόφαση
Γι’ αυτό και η επιμονή να μπει η απόλυτη άρνηση στο τελικό κείμενο αποδείχθηκε όχι απλώς σωστή, αλλά πολιτικά διορατική. Όσοι επέμεναν ότι μια τέτοια διατύπωση είναι «άκαιρη» ή «δεσμευτική χωρίς λόγο» έβλεπαν το ζήτημα με τους όρους της τεχνικής ευελιξίας – μιλάω καλοπροαίρετα και όχι με τις λογικές υποψίες του μέσου πολίτη. Όμως η πολιτική δεν είναι μόνο τεχνική. Είναι και σήμα. Είναι και μήνυμα. Είναι και ψυχολογία κοινωνικών ακροατηρίων. Σε μια περίοδο όπου η κοινωνία ακούει με δυσπιστία τις λέξεις «σταθερότητα» και «συνεννόηση», επειδή συχνά τις έχει δει να μεταφράζονται σε παρασκηνιακές διευθετήσεις, το καθαρό «όχι» είχε πολύ μεγαλύτερη πολιτική αξία από ένα ασαφές «βλέπουμε». Το πρώτο οριοθετεί. Το δεύτερο διαβρώνει.
Η επιλογή αυτή δικαιώνει και όσους μέσα στο ΠΑΣΟΚ κατάλαβαν εγκαίρως ότι το κρίσιμο δεν είναι μόνο τι θα κάνεις μετά τις εκλογές, αλλά και πώς θα φτάσεις ως εκεί. Ο Χάρης Δούκας επέμεινε σε αυτή τη γραμμή όχι από διάθεση εσωκομματικής διαφοροποίησης, αλλά επειδή διέκρινε ότι η κοινωνική δυναμική δεν οικοδομείται με μισόλογα. Το ίδιο και όσοι στήριξαν αυτή την κατεύθυνση, από διαφορετικές αφετηρίες, αντιλαμβανόμενοι ότι το ΠΑΣΟΚ δεν μπορεί να διεκδικεί εκ νέου ζωτικό χώρο εάν μοιάζει πρόθυμο να τον ανταλλάξει για λίγη κυβερνητική συμμετοχή. Η παρέμβαση παραγόντων όπως ο Γερουλάνος, ο Κατρίνης, ο Σκανδαλίδης δεν είχε μόνο εσωκομματική σημασία. Είχε νόημα στρατηγικό: έδειξε ότι υπάρχει μέσα στο κόμμα μια ισχυρή επίγνωση του κινδύνου πολιτικής αφομοίωσης από τη ΝΔ.
Η ειρωνεία της συγκυρίας και το ανάποδο ερώτημα
Και κάπου εδώ αποκαλύπτεται και η ειρωνεία της σημερινής συγκυρίας. Για καιρό, η ΝΔ επιχείρησε να μετατρέψει το ερώτημα «με ποιον θα κυβερνήσετε;» σε πρόβλημα της αντιπολίτευσης. Να εμφανίσει το ΠΑΣΟΚ ως κόμμα που οφείλει να απολογείται διαρκώς για τις μελλοντικές του συνεργασίες, λες και η ίδια δεν θα βρεθεί ποτέ αντιμέτωπη με το ίδιο ερώτημα. Όμως όταν η κυβερνητική φθορά συσσωρεύεται, όταν η αίσθηση αλαζονείας εντείνεται και όταν σκάνδαλα όπως αυτό του ΟΠΕΚΕΠΕ βαραίνουν το πολιτικό κλίμα, η ρητορική της αυτοδυναμίας ακούγεται όλο και περισσότερο ως πείσμα αποκομμένο από την πραγματικότητα. Όχι ως σχέδιο εξουσίας, αλλά ως άρνηση προσαρμογής στην κοινωνική φθορά που είναι ήδη ορατή.
Έτσι, το αδιέξοδο αλλάζει στρατόπεδο.
Δεν είναι μόνο το ΠΑΣΟΚ που ερωτάται «με ποιους;».
Είναι πια και η ΝΔ που δυσκολεύεται να απαντήσει τι θα κάνει αν δεν φτάσει στον στόχο που διακηρύσσει – και ο οποίος δεν γίνεται απλά πιο δύσκολος, αλλά δείχνει όλο και περισσότερο με… «βουνό», αν όχι με «προκλητική απαίτηση».
Και εδώ η συνεδριακή απόφαση του ΠΑΣΟΚ αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα: αφαιρεί από την κυβέρνηση ένα έτοιμο σενάριο διαφυγής. Την υποχρεώνει να σταθεί μόνη της μπροστά στο δίλημμα της μη αυτοδυναμίας. Την εμποδίζει να κρύβει την πολιτική της φθορά πίσω από υπαινιγμούς περί μετριοπαθών συμμαχιών. Την εκθέτει στο αυτονόητο ερώτημα: εάν δεν μπορείτε μόνοι σας, με ποιους θα συνεχίσετε;
Δεν αρκεί η άρνηση, απαιτείται νέα εκπροσώπηση
Για το ΠΑΣΟΚ, αυτή η εξέλιξη είναι ευκαιρία, αλλά όχι χωρίς προϋποθέσεις. Η καθαρή άρνηση προς τη ΝΔ δεν αρκεί από μόνη της. Δεν παράγει αυτόματα δυναμική. Δημιουργεί, όμως, το αναγκαίο έδαφος για να αναπτυχθεί μια αξιόπιστη αντιπολιτευτική πρόταση. Τώρα το κόμμα έχει περισσότερο χώρο να κινηθεί στον μεγάλο κοινωνικό χώρο της δυσαρέσκειας χωρίς να κουβαλά τη ρετσινιά του πιθανού συνεταίρου της εξουσίας. Μπορεί να απευθυνθεί σε πολίτες που αναζητούν εναλλακτική, όχι εφεδρεία. Μπορεί να μιλήσει για θεσμούς, διαφάνεια, κοινωνικό κράτος, παραγωγική ανασυγκρότηση, δημοκρατική κανονικότητα, χωρίς ο αντίπαλος να του κουνά κάθε μέρα το δάχτυλο της «υπεύθυνης συγκυβέρνησης».
Με μία κρίσιμη προϋπόθεση: να μη μείνει η απόφαση ένα απλό «όχι». Το ΠΑΣΟΚ δεν θα κερδίσει μόνο επειδή έκλεισε την πόρτα στη ΝΔ. Θα κερδίσει μόνο αν πείσει ότι την έκλεισε για να ανοίξει άλλη πόρτα, κοινωνική και πολιτική. Αν το «δεν συνεργαζόμαστε» συνοδευτεί από ένα πειστικό «να τι προτείνουμε». Αν η διαχωριστική γραμμή δεν είναι απλώς γραμμή άρνησης, αλλά γραμμή νέας εκπροσώπησης. Τότε η συνεδριακή επιλογή θα αποδειχθεί όχι μόνο εύστοχη και προνοητική, αλλά ίσως και ιστορικά καθοριστική για την ανασύνταξη του χώρου.
Γιατί, τελικά, η πολιτική αξία αυτής της απόφασης είναι ότι έκοψε από νωρίς το νήμα μιας παγίδας. Και στην πολιτική, πολλές φορές, η μεγαλύτερη επιτυχία δεν είναι να κερδίσεις μια μάχη. Είναι να έχεις προλάβει να μη δώσεις στον αντίπαλο το όπλο με το οποίο θα σε τραυμάτιζε.
