Η είδηση σάρωσε τον πλανήτη τις πρώτες πρωινές ώρες της Δευτέρας: Ηνωμένες Πολιτείες και Ιράν κατέληξαν σε συμφωνία που βάζει τέλος στις εχθροπραξίες οι οποίες μαίνονταν για τρεισήμισι μήνες, με την εκεχειρία να τίθεται σε ισχύ από τις 8 Απριλίου.
Την κρίσιμη αυτή εξέλιξη ανακοίνωσε ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος, Ντόναλντ Τραμπ, που συμπλήρωσε πρόσφατα τα 80ά του γενέθλια, θέλοντας έτσι να σηματοδοτήσει την έναρξη μιας νέας εποχής στις σχέσεις των δύο χωρών, οι οποίες βρέθηκαν στο χείλος μιας ευρύτερης περιφερειακής ανάφλεξης.
Ουσιαστικά, με τη συμφωνία αυτή θεσπίζεται –σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά– μόνιμη παύση των εχθροπραξιών σε όλα τα μέτωπα, ενώ οι επόμενες κρίσιμες εξελίξεις μετατίθενται για την Παρασκευή 19 Ιουνίου, στη Γενεύη, όπου αναμένεται να υπογραφεί και επισήμως το λεγόμενο «deal» ανάμεσα στις δύο πλευρές.
Λίγο νωρίτερα, την επίτευξη της συμφωνίας είχε ανακοινώσει με δική του πρωτοβουλία ο πρωθυπουργός του Πακιστάν, Σεμπάζ Σαρίφ, χαρακτηρίζοντας την εξέλιξη ως μία σημαντική διπλωματική επιτυχία που συμβάλλει καθοριστικά στην αποκατάσταση της σταθερότητας σε μια περιοχή που δοκιμάζεται εδώ και δεκαετίες από πολέμους, αντιπαλότητες και γεωπολιτικές εντάσεις.
Το Πακιστάν, όπως έγινε γνωστό στη συνέχεια, άσκησε σημαντικό μεσολαβητικό ρόλο μαζί με το Κατάρ, το οποίο πραγματοποίησε μαραθώνιες διαπραγματεύσεις δεκατεσσάρων έως δεκαπέντε ωρών στην Τεχεράνη για να οριστικοποιηθεί το κείμενο του μνημονίου συνεννόησης.
Ο υφυπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Καζέμ Γαριμπαμπαντί, αποκάλυψε μάλιστα ότι οι διαπραγματεύσεις συνεχίζονταν μέχρι και δεκαπέντε λεπτά πριν από την ανακοίνωση του Πακιστανού πρωθυπουργού, γεγονός που καταδεικνύει την ένταση και την πίεση των τελευταίων στιγμών πριν από την οριστικοποίηση της συμφωνίας. Σύμφωνα με τον Ιρανό διπλωμάτη, καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν τα γεγονότα της Κυριακής στον Λίβανο, όπου σημειώθηκαν ισραηλινά πλήγματα στη Βηρυτό, καθώς και η «ετοιμότητα» των ιρανικών ενόπλων δυνάμεων να απαντήσουν άμεσα, γεγονός που έφερε τις δύο πλευρές προ των ευθυνών τους και επέσπευσε την επίτευξη συμφωνίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το παρασκήνιο της ανακοίνωσης, καθώς σύμφωνα με Αμερικανό αξιωματούχο, η Τεχεράνη επέμεινε να μην ανακοινωθεί η συμφωνία ανήμερα των γενεθλίων του Ντόναλντ Τραμπ. Έτσι, η επίσημη ανακοίνωση από τον Πακιστανό πρωθυπουργό έγινε λίγα λεπτά μετά τα μεσάνυχτα της Κυριακής, ώστε για το Ιράν να είναι ήδη Δευτέρα, ενώ για τις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ακόμα Κυριακή.
Μία λεπτομέρεια που φανερώνει την ευαισθησία των Ιρανών σε θέματα συμβολισμών, αλλά και την ανάγκη να αποφευχθεί οποιαδήποτε ερμηνεία που θα μπορούσε να εκληφθεί ως υπερβολική παραχώρηση ή ως πανηγυρισμός για τα γενέθλια του Αμερικανού προέδρου.
Σύμφωνα με τον κ. Γαριμπαμπαντί, ο οποίος μίλησε στην κρατική τηλεόραση του Ιράν, το πρωτόκολλο της συμφωνίας ανοίγει τον δρόμο για διαπραγματεύσεις εντός των επόμενων εξήντα ημερών, με απώτερο στόχο την κατάληξη σε οριστική συμφωνία ανάμεσα στις δύο χώρες.
Ο ίδιος, ωστόσο, δεν παρέλειψε να τονίσει ότι «παραμένει η δυσπιστία» έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών, μία δήλωση που αποτυπώνει το βαθύ ιστορικό έλλειμμα εμπιστοσύνης που χαρακτηρίζει τις σχέσεις Ουάσινγκτον και Τεχεράνης εδώ και περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες.
Ο Ιρανός διπλωμάτης, ο οποίος είναι ειδικός σε νομικά ζητήματα, αναφέρθηκε σε τέσσερα βασικά θέματα που θα τεθούν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων των εξήντα ημερών: πρώτον, την άρση όλων των κυρώσεων σε βάρος της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν, είτε πρόκειται για μονομερείς πρωτογενείς είτε για δευτερογενείς κυρώσεις. Δεύτερον, το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας, το οποίο παραδοσιακά αποτελεί την κεντρική πηγή τριβής με τη Δύση.
Τρίτον, την ανοικοδόμηση και την οικονομική ανάπτυξη του Ιράν, μία χώρα που έχει δοκιμαστεί σκληρά από τις κυρώσεις και την οικονομική απομόνωση. Και τέταρτον, τη δημιουργία ενός μηχανισμού παρακολούθησης που θα εγγυάται την εφαρμογή όλων των δεσμεύσεων που θα αναληφθούν από τα δύο μέρη.
Το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων MEHR προχώρησε ακόμα παραπέρα, δημοσιοποιώντας ένα κείμενο το οποίο παρουσίασε ως «μνημόνιο συνεννόησης» δεκατεσσάρων σημείων, περιγράφοντας με λεπτομέρεια το τι προβλέπει η συμφωνία-πλαίσιο μεταξύ των δύο χωρών.
Σύμφωνα με αυτό το κείμενο, προβλέπεται άμεση και μόνιμη κατάπαυση του πυρός σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, όπου η ιρανική επιρροή μέσω της Χεζμπολάχ είναι παραδοσιακά ισχυρή.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεσμεύονται να μην παρεμβαίνουν πλέον στις εσωτερικές υποθέσεις του Ιράν, ενώ παράλληλα τίθεται τέλος στον ναυτικό αποκλεισμό που είχε επιβάλει ο αμερικανικός στόλος στα Στενά του Ορμούζ, με την επαναλειτουργία της θαλάσσιας αυτής οδού να προβλέπεται εντός τριάντα ημερών.
Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης την απόσυρση των αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων από περιοχές γύρω από το Ιράν, καθώς και την αναστολή των κυρώσεων που σχετίζονται με το πετρέλαιο, αποκαθιστώντας την πρόσβαση του Ιράν στα έσοδά του από τις εξαγωγές υδρογονανθράκων.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά –και αμφιλεγόμενα– σημεία του δημοσιεύματος του MEHR είναι η αναφορά σε σχέδια ανοικοδόμησης ύψους τριακοσίων δισεκατομμυρίων δολαρίων από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους, ένα ποσό που αν επιβεβαιωθεί θα αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες οικονομικές δεσμεύσεις σε μια πρώην εχθρική χώρα στην ιστορία της αμερικανικής διπλωματίας.
Το ίδιο κείμενο κάνει λόγο για αποδέσμευση είκοσι τεσσάρων δισεκατομμυρίων δολαρίων από παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία κατά τη διάρκεια της περιόδου των διαπραγματεύσεων, με το μισό από αυτό το ποσό να τίθεται στη διάθεση του Ιράν πριν καν ξεκινήσουν οι συνομιλίες. Ωστόσο, Αμερικανός αξιωματούχος διέψευσε κατηγορηματικά τον ισχυρισμό αυτό, μιλώντας στο CNN και χαρακτηρίζοντας την είδηση «εντελώς αναληθή», υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για μία συμφωνία «αμοιβής βάσει απόδοσης» και ότι κανένα παγωμένο κεφάλαιο δεν θα αποδεσμευθεί προτού οι Ιρανοί εφαρμόσουν στην πράξη τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν. Η αντίφαση αυτή μεταξύ των δύο πλευρών αναδεικνύει το εύθραυστο της συμφωνίας και το γεγονός ότι ακόμα και βασικές παράμετροί της παραμένουν υπό αμφισβήτηση.
Το ιρανικό μνημόνιο προβλέπει επίσης εξήντα ημέρες διαπραγματεύσεων για μία τελική συμφωνία, με επίκεντρο το πυρηνικό πρόγραμμα και την ευρεία άρση των κυρώσεων, με το Ιράν να επιβεβαιώνει τη δέσμευσή του ότι δεν θα αναπτύξει πυρηνικά όπλα στο πλαίσιο της Συνθήκης Μη Διάδοσης των Πυρηνικών Όπλων (NPT). Κατά τη διάρκεια αυτών των διαπραγματεύσεων, δεν θα υπάρξει καμία νέα αποστολή αμερικανικών στρατευμάτων ή νέες κυρώσεις, ενώ τα πυραυλικά προγράμματα του Ιράν και η υποστήριξή του σε περιφερειακές συμμαχικές ομάδες θα αποκλειστούν από τις συνομιλίες, μία σημαντική παραχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών που ουσιαστικά αναγνωρίζει την περιφερειακή επιρροή του Ιράν ως δεδομένη.
Παράλληλα, σε μία κίνηση που προκάλεσε σύγχυση, ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε σε συνέντευξή του στους New York Times ότι με τη συμφωνία τα Στενά του Ορμούζ θα παραμείνουν «μόνιμα χωρίς διόδια», κάτι που ωστόσο οι Times διέψευσαν επικαλούμενοι το ίδιο το μνημόνιο κατανόησης, το οποίο αναστέλλει τα διόδια για μόλις εξήντα ημέρες και στη συνέχεια υπόσχεται έναν περιφερειακό διάλογο για το μέλλον. Όπως εύστοχα σημείωσαν οι Times, το Ιράν δεν είχε επιβάλει ποτέ διόδια πριν από τον πόλεμο, επομένως ο Τραμπ στην πραγματικότητα πανηγυρίζει την επιστροφή στην προπολεμική κατάσταση. Στην ίδια συνέντευξη, ο Τραμπ άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο επανέναρξης στρατιωτικών επιθέσεων σε περίπτωση που δεν επιτευχθεί τελική συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, ενώ πρότεινε οι Ηνωμένες Πολιτείες να αναλάβουν ρόλο «φύλακα της Μέσης Ανατολής» με αντάλλαγμα το είκοσι τοις εκατό των εσόδων της περιοχής. Ο Αμερικανός πρόεδρος δεν παρέλειψε να ασκήσει κριτική στον Ισραηλινό πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου, χαρακτηρίζοντάς τον «πολύ δύσκολο τύπο» που θα έπρεπε να είναι ευγνώμων στις Ηνωμένες Πολιτείες, διότι όπως είπε χαρακτηριστικά, «αν το Ιράν είχε πυρηνικό όπλο, το Ισραήλ δεν θα άντεχε ούτε δύο ώρες».
Μία από τις πρώτες και πιο απτές συνέπειες της ανακοίνωσης της συμφωνίας ήταν η άμεση πτώση των τιμών του πετρελαίου στις διεθνείς αγορές. Περίπου στις δύο μισή τα ξημερώματα ώρα Ελλάδας, η τιμή του Brent Βόρειας Θάλασσας υποχωρούσε κατά τέσσερα τοις εκατό, στα 83,84 δολάρια το βαρέλι, ενώ το αμερικανικό WTI κατέγραφε πτώση 4,51% στα 81,05 δολάρια το βαρέλι, με την υποχώρηση να φτάνει έως και πέντε τοις εκατό αμέσως μετά το άνοιγμα των συναλλαγών στην Ασία. Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει τη μεγάλη ευαισθησία των ενεργειακών αγορών στις γεωπολιτικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, καθώς και την ανακούφιση των επενδυτών από την αποφυγή μίας ευρύτερης σύρραξης που θα μπορούσε να διαταράξει σοβαρά τις παγκόσμιες προμήθειες πετρελαίου.
Η διεθνής κοινότητα υποδέχθηκε τη συμφωνία με προσεκτική αισιοδοξία, αν και οι αντιδράσεις διέφεραν ως προς τον τόνο και τις επιμέρους έμφασεις. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, χαιρέτισε τη συμφωνία κάνοντας λόγο για «κρίσιμο βήμα» προς την αποκατάσταση της ειρήνης στη Μέση Ανατολή και ευχαρίστησε τις χώρες που διαδραμάτισαν μεσολαβητικό ρόλο, με πρώτο το Πακιστάν. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, μιλώντας από την Εβιάν όπου συνεδρίαζε η G7, ανέφερε ότι σκοπός των συζητήσεων θα είναι η αποτίμηση των συνεπειών της συμφωνίας, η στήριξη του Λιβάνου, η διασφάλιση του διαρκούς ανοίγματος των Στενών του Ορμούζ και η προώθηση μιας συνολικής συμφωνίας για το πυρηνικό και το βαλλιστικό πρόγραμμα του Ιράν. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ συνεχάρη τον Τραμπ και τους μεσολαβητές, τονίζοντας την ανάγκη για πλήρη εφαρμογή του μνημονίου κατανόησης και την οριστικοποίηση των λεπτομερειών. Ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προειδοποίησε για την ανάγκη αποφυγής οποιασδήποτε ρητορικής ή ενέργειας που θα μπορούσε να επιδεινώσει τις εντάσεις μέχρι την υπογραφή της συμφωνίας, καλώντας σε επαγρύπνηση έναντι πιθανών ενεργειών δολιοφθοράς. Το Κατάρ εξέφρασε την πλήρη υποστήριξή του σε όλες τις προσπάθειες για την ενίσχυση της ασφάλειας και της σταθερότητας στην περιοχή, ενώ η Ιαπωνία και η Αυστραλία επανέλαβαν την ανάγκη για εποικοδομητικό διάλογο και διαρκή εγγύηση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η αντίδραση των τεσσάρων ευρωπαϊκών δυνάμεων – Βρετανίας, Γαλλίας, Γερμανίας και Ιταλίας, γνωστών και ως E4. Σε κοινή ανακοίνωσή τους, οι τέσσερις χώρες επανέλαβαν την πάγια θέση τους ότι το Ιράν δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικό όπλο και δήλωσαν έτοιμες να συνεργαστούν με τις ΗΠΑ, την Τεχεράνη και τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας προς αυτόν τον σκοπό. Παράλληλα, εξέφρασαν την ετοιμότητά τους να προχωρήσουν στην άρση των σχετικών κυρώσεων σε ανταπόδοση ξεκάθαρων και επαληθεύσιμων μέτρων από την πλευρά του Ιράν όσον αφορά το πυρηνικό του πρόγραμμα. Η δήλωση αυτή είναι κρίσιμη, διότι δείχνει ότι η Ευρώπη είναι διατεθειμένη να ακολουθήσει τις ΗΠΑ σε μία νέα προσέγγιση απέναντι στο Ιράν, υπό την προϋπόθεση ότι η Τεχεράνη θα τηρήσει τις δεσμεύσεις της και θα επιτρέψει τον πλήρη έλεγχο των πυρηνικών εγκαταστάσεών της.
Η συμφωνία αναμένεται να κυριαρχήσει στην ατζέντα της συνόδου της G7 που ξεκίνησε σήμερα στην Εβιάν της Γαλλίας, με τους ηγέτες των μεγαλύτερων οικονομιών του πλανήτη να συζητούν τα επακόλουθα και τον τρόπο με τον οποίο η διεθνής κοινότητα μπορεί να υποστηρίξει τη σταθερότητα στην περιοχή. Ο Ντόναλντ Τραμπ, μαζί με τους ηγέτες της Γερμανίας, του Καναδά, της Ιταλίας, της Ιαπωνίας και της Βρετανίας, θα κληθούν να χαράξουν μία κοινή γραμμή απέναντι σε μία από τις πιο σημαντικές γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ετών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την παγκόσμια ασφάλεια, την ενεργειακή σταθερότητα και τις ισορροπίες δυνάμεων σε μία περιοχή που παραμένει ανέκαθεν ταραγμένη.
Το αν η συμφωνία αυτή θα αποτελέσει πράγματι την απαρχή μίας νέας εποχής ειρηνικής συνύπαρξης ή απλώς μία προσωρινή ανάπαυλα σε μία μακρά και βαθιά σύγκρουση, θα φανεί τις επόμενες εβδομάδες και μήνες, όταν τα δύο μέρη θα κληθούν να μετατρέψουν τις προθέσεις σε πράξεις και τα μνημόνια σε δεσμευτικές συμφωνίες.
