Σε μια στιγμή όπου η ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα ταλαντεύεται ανάμεσα στην ακραία πόλωση και την αδιαφάνεια των νέων μορφών ισχύος, ο Γιώργος Α. Παπανδρέου επανήλθε δυναμικά στο διεθνές προσκήνιο, καταθέτοντας μια από τις πιο συγκροτημένες θεσμικές παρεμβάσεις των τελευταίων ετών. Μιλώντας στο EU Parliamentary Democracy Forum στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ο πρώην Πρωθυπουργός και Γενικός Εισηγητής για τη Δημοκρατία του Συμβουλίου της Ευρώπης εξέπεμψε σαφές σήμα συναγερμού: η δημοκρατία στην Ευρώπη χρειάζεται «επανίδρυση πριν την αποδομήσουν οι νέες ολιγαρχίες της ψηφιακής και οικονομικής ισχύος».
Η ομιλία του κινήθηκε με άνεση ανάμεσα στη φιλοσοφική παράδοση της αρχαίας Αθήνας και στην ωμή πραγματικότητα του 21ου αιώνα. Ο Παπανδρέου υπενθύμισε ότι το δημοκρατικό ιδεώδες γεννήθηκε για να περιορίζει την συγκέντρωση εξουσίας. Σήμερα, όμως, αυτή επιστρέφει δριμύτερη, εγκαθιδρυμένη στα χέρια λίγων τεχνολογικών κολοσσών, ισχυρών ιδιοκτητών ΜΜΕ και αλγοριθμικών μηχανισμών που επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση χωρίς λογοδοσία.
Με ψυχρή ακρίβεια περιέγραψε ένα οικοσύστημα όπου η πολιτική διαμορφώνεται από bots, συστήματα μικροστόχευσης, παραπληροφόρηση, καθώς και από ξένες επεμβάσεις που αλλοιώνουν την ίδια τη λαϊκή κυριαρχία. Στο ίδιο πλαίσιο, οι ανισότητες διογκώνονται, θρέφοντας την ανασφάλεια και ανοίγοντας τον δρόμο για νέους δημαγωγούς.
Απαντώντας σε αυτήν την κρίση, ο Παπανδρέου υποστήριξε πως —σε συνέχεια της πρωτοβουλίας του Alain Berset στο Συμβούλιο της Ευρώπης— η ήπειρος δεν μπορεί να συνεχίσει με ημίμετρα. Χρειάζεται ένα Νέο Δημοκρατικό Σύμφωνο, θεμελιωμένο σε μοιρασμένη εξουσία, οικονομική δικαιοσύνη και πραγματική ψηφιακή αυτονομία.
Παρουσίασε έξι άξονες που συγκροτούν μια συνεκτική ατζέντα αναγέννησης: από την οικοδόμηση μιας ευρωπαϊκής ψηφιακής δημόσιας υποδομής μέχρι τη θεσμοθέτηση συνελεύσεων πολιτών, αποτελώντας μια σύγχρονη e-Agora με ρόλο ουσιαστικό στον σχεδιασμό πολιτικών. Προέταξε επίσης τη δημοκρατική εποπτεία των αλγορίθμων, την ενίσχυση της οικονομικής δημοκρατίας σε επίπεδο ενεργειακών και παραγωγικών συνεταιρισμών και την καθιέρωση ενός πανευρωπαϊκού υποχρεωτικού προγράμματος δημοκρατικής παιδείας στα σχολεία.
Στο διεθνές πεδίο, προειδοποίησε ότι η απουσία παγκόσμιων κανόνων επιτρέπει την ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση χωρίς αντίστοιχη εποπτεία, υπονομεύοντας την ίδια τη δημοκρατική τάξη πραγμάτων.
Η πιο αιχμηρή του αναφορά, ωστόσο, αφορούσε την παθητικότητα των κοινωνιών. «Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ο κυνισμός», είπε χαρακτηριστικά, επιμένοντας ότι η δημοκρατία δεν καταλύεται από έναν εχθρό, αλλά από την αίσθηση αδυναμίας των πολιτών.
Η τοποθέτηση Παπανδρέου, με έντονο ευρωπαϊκό και θεσμικό προσανατολισμό, υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη ούτε αυτονόητη. Στην Ελλάδα της θεσμικής κόπωσης και της πολιτικής καχυποψίας, η παρέμβασή του λειτουργεί ως κάλεσμα για εγρήγορση. Και κυρίως, ως υπενθύμιση ότι ο δημοκρατικός έλεγχος δεν χαρίζεται· κατακτάται διαρκώς — και κινδυνεύει εξίσου διαρκώς όταν αφήνεται στα χέρια αόρατων κέντρων ισχύος.
