Μια νέα, βαθιά συγκεντρωτική παρέμβαση στην Τοπική Αυτοδιοίκηση φέρεται να επεξεργάζεται το Υπουργείο Εσωτερικών, αυτή τη φορά με επίκεντρο τις προμήθειες των Δήμων. Ένας σχεδιασμός που, εφόσον επιβεβαιωθεί στην έκταση που περιγράφεται, δεν αποτελεί απλώς διοικητική μεταρρύθμιση, αλλά ακόμη ένα βήμα προς τη μεταφορά πραγματικής εξουσίας από τους αιρετούς Δήμους στο κεντρικό κράτος.
Σύμφωνα με πληροφορίες, στον σχεδιασμό που εξετάζεται από την πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Εσωτερικών υπό τον Θεόδωρο Λιβάνιο βρίσκεται η δημιουργία ενός κεντρικότερου μηχανισμού για τις προμήθειες των Δήμων, με στόχο κατηγορίες αγαθών και υπηρεσιών που σήμερα διαχειρίζονται οι ίδιοι οι ΟΤΑ να περνούν μέσα από ενιαίες διαδικασίες.
Πίσω από το επιχείρημα των «οικονομιών κλίμακας» και της καλύτερης διαπραγματευτικής δύναμης του Δημοσίου, όμως, αναδύεται ένα πολύ μεγαλύτερο πολιτικό ζήτημα: τι Αυτοδιοίκηση απομένει όταν το κράτος συγκεντρώνει σταδιακά όχι μόνο τις αρμοδιότητες και τους πόρους, αλλά ακόμη και τη δυνατότητα των Δήμων να αποφασίζουν πώς θα καλύπτουν τις ανάγκες τους;
Μετά τον νέο Κώδικα, σειρά παίρνουν οι προμήθειες
Η κίνηση δεν εμφανίζεται σε πολιτικό κενό. Έρχεται μετά τη μεγάλη αναδιάταξη του θεσμικού πλαισίου της Αυτοδιοίκησης και ενώ η κυβέρνηση επιχειρεί να παρουσιάσει τις παρεμβάσεις της ως «εκσυγχρονισμό» του συστήματος.
Το πραγματικό αποτύπωμα, ωστόσο, θα κριθεί από το πού καταλήγουν οι αποφασιστικές αρμοδιότητες.
Εάν μετά τις αλλαγές στη λειτουργία της Αυτοδιοίκησης ακολουθήσει η κεντρικοποίηση σημαντικού μέρους των προμηθειών, τότε διαμορφώνεται σταδιακά ένα μοντέλο στο οποίο ο Δήμος θα εξακολουθεί να έχει την ευθύνη απέναντι στον πολίτη, αλλά θα διαθέτει ολοένα λιγότερα εργαλεία για να ασκήσει πραγματικά αυτή την ευθύνη.
Και αυτό δύσκολα μπορεί να περιγραφεί ως αποκέντρωση.
Είναι το ακριβώς αντίθετο.
Η κυβέρνηση θέλει Δήμους με ευθύνες αλλά χωρίς τα εργαλεία
Το πρόβλημα της ελληνικής Αυτοδιοίκησης είναι ήδη γνωστό. Οι Δήμοι καλούνται να αντιμετωπίζουν από τη σχολική στέγη και τις κοινωνικές υπηρεσίες μέχρι την καθημερινότητα, τις υποδομές και την πολιτική προστασία, ενώ ταυτόχρονα βρίσκονται σε μόνιμη αναζήτηση χρηματοδότησης από το κεντρικό κράτος.
Οι αρμοδιότητες αυξάνονται. Οι ανάγκες μεγαλώνουν. Η χρηματοδοτική εξάρτηση παραμένει.
Τώρα φαίνεται να ανοίγει ακόμη ένα κεφάλαιο: η εξάρτηση ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο θα πραγματοποιούνται βασικές προμήθειες.
Εάν το μοντέλο καταλήξει σε υποχρεωτικές κεντρικές διαδικασίες μεγάλης έκτασης, τότε ένας αιρετός δήμαρχος θα μπορεί να βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα παράδοξο: να λογοδοτεί στους δημότες για την κατάσταση της πόλης του, αλλά κρίσιμες αποφάσεις για την κάλυψη των αναγκών της να λαμβάνονται αλλού.
Ποιος θα αποφασίζει τι χρειάζεται μια πόλη;
Η κυβέρνηση μπορεί να υποστηρίξει ότι ένας κεντρικός μηχανισμός θα επιτυγχάνει καλύτερες τιμές και οικονομίες κλίμακας.
Το επιχείρημα χρειάζεται όμως να εξεταστεί μέχρι τέλους.
Άλλες ανάγκες έχει ένας μεγάλος μητροπολιτικός Δήμος, άλλες ένας νησιωτικός Δήμος, άλλες ένας ορεινός και άλλες ένας Δήμος της περιφέρειας. Η Τοπική Αυτοδιοίκηση υπάρχει ακριβώς επειδή οι ανάγκες δεν είναι ίδιες παντού και επειδή οι τοπικές κοινωνίες εκλέγουν ανθρώπους για να αποφασίζουν τις προτεραιότητές τους.
Όταν η απόφαση μεταφέρεται σταδιακά προς το κέντρο, η εγγύτητα χάνεται.
Και μαζί της περιορίζεται η ίδια η έννοια της τοπικής αυτονομίας.
Το επικίνδυνο προηγούμενο των διαγωνισμών με έναν υποψήφιο
Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση που η κυβέρνηση δεν μπορεί να προσπεράσει: ο πραγματικός ανταγωνισμός στις δημόσιες συμβάσεις.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών και ιδιαίτερα η συζήτηση γύρω από έργα και συμβάσεις του Ταμείου Ανάκαμψης έχει επανειλημμένα αναδείξει το πρόβλημα διαγωνιστικών διαδικασιών στις οποίες εμφανίζεται ένας μόνο προσφέρων.
Το ακριβές ποσοστό αυτών των συμβάσεων οφείλει να τεκμηριώνεται κάθε φορά από τα επίσημα δεδομένα. Το πολιτικό πρόβλημα, όμως, παραμένει: η συγκέντρωση τεράστιου όγκου προμηθειών σε μεγάλους κεντρικούς διαγωνισμούς δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ανταγωνισμού.
Αντιθέτως, μπορεί να δημιουργήσει ένα περιβάλλον στο οποίο οι μικρότερες επιχειρήσεις δυσκολεύονται να συμμετάσχουν και οι μεγάλες συμβάσεις γίνονται υπόθεση ενός περιορισμένου αριθμού ισχυρών οικονομικών παικτών.
Γι’ αυτό το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο εάν το Δημόσιο θα αγοράζει φθηνότερα.
Είναι ποιοι θα μπορούν τελικά να πουλούν στο Δημόσιο.
Μετά το 2027, ακόμη μεγαλύτερη συγκέντρωση;
Η χρονική συγκυρία προκαλεί επιπλέον ερωτήματα. Η Αυτοδιοίκηση βρίσκεται ήδη μπροστά σε ένα νέο θεσμικό περιβάλλον, ενώ μετά τις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές θα έχει ολοκληρωθεί ένας μεγάλος κύκλος αλλαγών στη δομή και τη λειτουργία της.
Το ερώτημα που πλέον τίθεται είναι εάν η κυβέρνηση προετοιμάζει, βήμα προς βήμα, ένα σύστημα ακόμη μεγαλύτερης συγκέντρωσης πόρων και αποφασιστικών αρμοδιοτήτων μετά το 2027.
Πρώτα αλλάζει το θεσμικό πλαίσιο. Στη συνέχεια μπορεί να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο πραγματοποιούνται οι προμήθειες. Και όσο περισσότερες οικονομικές λειτουργίες περνούν στο κέντρο, τόσο περισσότερο περιορίζεται στην πράξη η δυνατότητα ενός Δήμου να χαράσσει ανεξάρτητη πολιτική.
Δεν χρειάζεται να καταργήσεις έναν θεσμό για να τον αποδυναμώσεις.
Αρκεί να του αφήσεις την ευθύνη και να του αφαιρέσεις τα εργαλεία.
Δήμαρχοι ή επαίτες χρηματοδότησης;
Αυτή είναι ήδη η μεγάλη πληγή της Αυτοδιοίκησης.
Δήμαρχοι ολόκληρης της χώρας αναγκάζονται να περιμένουν προσκλήσεις υπουργείων, χρηματοδοτικά προγράμματα, έκτακτες κατανομές και εγκρίσεις για έργα που οι τοπικές κοινωνίες χρειάζονται άμεσα.
Αν στο ίδιο σύστημα προστεθεί και η κεντρική διαχείριση σημαντικού μέρους των προμηθειών, τότε ο αιρετός δήμαρχος κινδυνεύει να μετατραπεί σταδιακά σε τοποτηρητή ενός κρατικού μηχανισμού.
Θα έχει τη λαϊκή εντολή, αλλά όχι τα αντίστοιχα εργαλεία.
Θα έχει την πολιτική ευθύνη, αλλά όχι πάντοτε την αποφασιστική αρμοδιότητα.
Θα πρέπει να δίνει απαντήσεις στους δημότες του, ενώ για να εξασφαλίσει πόρους θα εξακολουθεί να χτυπά τις πόρτες των υπουργείων.
Αυτό δεν είναι ισχυρή Αυτοδιοίκηση.
Είναι διοικητική εξάρτηση με αιρετή βιτρίνα.
Υπερσυγκέντρωση εξουσίας με πρόσχημα την αποτελεσματικότητα
Η κυβέρνηση οφείλει να ξεκαθαρίσει εγκαίρως τι ακριβώς σχεδιάζει. Ποιες προμήθειες θα αφορά ο νέος μηχανισμός, ποιος θα αποφασίζει, ποιος θα διενεργεί τους διαγωνισμούς, εάν η συμμετοχή των Δήμων θα είναι υποχρεωτική και ποιες εγγυήσεις θα υπάρχουν για τον πραγματικό ανταγωνισμό.
Κυρίως, όμως, οφείλει να απαντήσει σε ένα πολιτικό ερώτημα που δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από τεχνοκρατικούς όρους:
Γιατί κάθε νέα «μεταρρύθμιση» της Αυτοδιοίκησης καταλήγει να ενισχύει το κέντρο αντί να ενισχύει τους ίδιους τους Δήμους;
Η χώρα χρειάζεται ισχυρούς Δήμους με αρμοδιότητες, πόρους και δυνατότητα λήψης αποφάσεων. Όχι δημάρχους που εκλέγονται για να διοικήσουν και τελικά καταλήγουν να περιμένουν από το εκάστοτε υπουργείο χρήματα, εγκρίσεις και προμήθειες.
Εάν, λοιπόν, το σχέδιο Λιβάνιου προχωρήσει προς μια γενικευμένη κεντρικοποίηση των δημοτικών προμηθειών, η κυβέρνηση δεν θα μπορεί να το παρουσιάζει απλώς ως οργανωτική μεταρρύθμιση.
Θα πρόκειται για ακόμη έναν κρίκο σε μια αλυσίδα υπερσυγκέντρωσης εξουσίας και οικονομικού ελέγχου.
Και στο τέλος αυτής της διαδρομής υπάρχει ένας πραγματικός κίνδυνος: να μείνουν οι Δήμοι με τις υποχρεώσεις, το κεντρικό κράτος με τους πόρους και τις αποφάσεις και οι δήμαρχοι με έναν ρόλο που θα απέχει όλο και περισσότερο από εκείνον για τον οποίο τους εξέλεξαν οι πολίτες.
Να διοικούν τις πόλεις τους και όχι να επαιτούν το κράτος για να μπορέσουν να τις διοικήσουν.
