Η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) έθεσε τη σφραγίδα της συνταγματικότητας τόσο στον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών όσο και στην αναγνώριση του δικαιώματός τους να υιοθετούν ανηλίκους. Με την υπ’ αριθμ. 392/2026 απόφασή της, η οποία εκδόθηκε κατά πλειοψηφία, οι ανώτατοι δικαστές απέρριψαν αίτηση ακύρωσης που είχαν καταθέσει δύο σωματεία και μία μη κερδοσκοπική εταιρεία.
Η προσβαλλόμενη πράξη ήταν απόφαση της υπουργού Εσωτερικών, η οποία αφορούσε την προσαρμογή του τρόπου αποτύπωσης των στοιχείων των συζύγων και γονέων στις ληξιαρχικές πράξεις γάμου και γέννησης, ώστε να εναρμονίζονται με τον ν. 5089/2024. Το δικαστήριο, χρησιμοποιώντας ως «πυξίδα» το Σύνταγμα και την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), έκρινε ότι οι επίμαχες ρυθμίσεις δεν αντίκεινται στο ανώτατο νομικό πλαίσιο της χώρας.
Το σκεπτικό της πλειοψηφίας
Η πλειοψηφία του Ανώτατου Δικαστηρίου, με πρόεδρο τον Μιχάλη Πικραμένο και εισηγήτρια την σύμβουλο Επικρατείας Αναστασία-Μαρία Παπαδημητρίου, διατύπωσε μια σαφή θέση υπέρ της εξέλιξης των κοινωνικών θεσμών.
1. Γάμος ομόφυλων ζευγαριών: Συμφωνία με το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ
Αναφορικά με το δικαίωμα σύναψης πολιτικού γάμου μεταξύ προσώπων του ίδιου φύλου, η Ολομέλεια έκρινε ότι:
- Εξέλιξη των θεσμών: Οι θεσμοί του γάμου και της οικογένειας δεν είναι στατικοί. Υπόκεινται σε εξέλιξη και αναπροσδιορισμό, με τον κοινό νομοθέτη να έχει τη δυνατότητα να προσαρμόζει τους κανόνες λειτουργίας τους, εντός των ορίων που θέτει το Σύνταγμα.
- Διεύρυνση, όχι αλλοίωση: Με τον ν. 5089/2024, ο νομοθέτης διεύρυνε τον κύκλο των προσώπων που μπορούν να δεσμευθούν σε ισόβια συμβίωση ενώπιον της Πολιτείας, χωρίς να τροποποιείται ουσιωδώς ο θεσμός του γάμου.
- Ανεξαρτησία από θρησκευτικές παραδόσεις: Ο πολιτικός γάμος, ως αστικό συμβόλαιο και αμιγώς πολιτειακός θεσμός, απευθύνεται σε όλους τους πολίτες. Η επέκτασή του δεν θίγει τους κανόνες και τις παραδόσεις της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η τήρηση των οποίων επαφίεται στην ελεύθερη βούληση των πιστών.
- Ερμηνεία του άρθρου 21 του Συντάγματος: Η αναφορά στην οικογένεια ως θεμέλιο του Έθνους δεν σημαίνει ότι προστατεύεται μόνο η οικογένεια που προέρχεται από γάμο ετεροφύλων με βιολογικά τέκνα. Η συνταγματική προστασία εκτείνεται σε όλες τις μορφές οικογενειακής ζωής που απαντώνται στη σύγχρονη κοινωνία.
- Συμβατότητα με ΕΣΔΑ: Η ρύθμιση δεν αντιτίθεται στο άρθρο 12 της ΕΣΔΑ, το οποίο, όπως έχει ερμηνευθεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), ούτε επιβάλλει ούτε απαγορεύει τον γάμο ομόφυλων ζευγαριών.
2. Υιοθεσία ανηλίκων: Προτεραιότητα στο συμφέρον του παιδιού
Ως προς το κρίσιμο ζήτημα της υιοθεσίας, η πλειοψηφία του ΣτΕ ήταν κατηγορηματική, συνδέοντας το δικαίωμα υιοθεσίας με την ύπαρξη γάμου:
- Αυτόθροη συνέπεια του γάμου: Η αναγνώριση του δικαιώματος από κοινού υιοθεσίας για τα ομόφυλα ζευγάρια αποτελεί, σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση του νόμου, αυτόθροη συνέπεια της αναγνώρισης του δικαιώματός τους να παντρεύονται.
- Διαδικαστικές εγγυήσεις: Η υιοθεσία διέπεται από αυστηρές διαδικαστικές εγγυήσεις που αποβλέπουν στην προστασία του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού.
- Διεξαγωγή έρευνας από κοινωνική υπηρεσία σε δύο στάδια (για την καταλληλότητα των υποψηφίων και για τη συγκεκριμένη υιοθεσία).
- Ακροαματική διαδικασία ενώπιον του αρμόδιου δικαστηρίου.
- Μη αποκλεισμός εκ των προτέρων: Το συμφέρον του παιδιού διακριβώνεται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση, χωρίς να αποκλείεται εκ των προτέρων η δυνατότητα υιοθεσίας λόγω του φύλου ή του σεξουαλικού προσανατολισμού των υποψηφίων γονέων.
- Μίμηση της βιολογικής οικογένειας: Δεν υπάρχει συνταγματική επιταγή η υιοθεσία να μιμείται τη βιολογική σχέση του παιδιού με δύο ετερόφυλους γονείς. Η κοινωνική πραγματικότητα περιλαμβάνει διάφορα οικογενειακά σχήματα, ενώ άλλωστε παλαιόθεν επιτρέπεται η υιοθεσία και από ένα μόνο πρόσωπο.
Το τελικό συμπέρασμα της πλειοψηφίας
Συνοψίζοντας, η Ολομέλεια έκρινε ότι οι ρυθμίσεις του ν. 5089/2024:
- Είναι σύμφωνες με το Σύνταγμα.
- Τελούν σε αρμονία με τις συνταγματικές αρχές του σεβασμού της αξίας του ανθρώπου, της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας και της ισότητας ενώπιον του νόμου.
- Ευθυγραμμίζονται με την ΕΣΔΑ, το ενωσιακό δίκαιο και άλλες διεθνείς συμβάσεις.
- Απηχούν την εξέλιξη των κοινωνικοηθικών αντιλήψεων και την τάση άρσης του κοινωνικού αποκλεισμού, όπως αυτή παρατηρείται στην πλειοψηφία των προηγμένων δημοκρατικών χωρών.
Η γνώμη της μειοψηφίας
Στην απόφαση υπήρξε και μειοψηφία έξι (6) συμβούλων Επικρατείας, οι οποίοι εξέφρασαν αντίθετη άποψη, εστιάζοντας σε εννοιολογικές και ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των δύο θεσμών:
- Εννοιολογικό περιεχόμενο γάμου: Κατά τη μειοψηφία, η κατά το Σύνταγμα έννοια του γάμου έχει στη χώρα μας δεδομένο ιστορικό, πολιτισμικό και νομικό περιεχόμενο που παραπέμπει αποκλειστικά στον γάμο ετεροφύλων.
- Επάρκεια του συμφώνου συμβίωσης: Υποστήριξαν ότι ήδη παρεχόταν ισοδύναμη προστασία στα ομόφυλα ζευγάρια μέσω του συμφώνου συμβίωσης, συνεπώς δεν υπήρχε υποχρέωση από διεθνή κείμενα για θέσπιση του γάμου.
- Παραβίαση της αρχής της ισότητας: Η ομοία νομική μεταχείριση του ετερόφυλου γάμου και της ομόφυλης συμβίωσης, τα οποία δεν τελούν υπό τις ίδιες συνθήκες (ηθικές, φυσιολογικές, δημογραφικές), συνιστά κατά την άποψή τους παραβίαση της αρχής της ισότητας.
- Ζήτημα υιοθεσίας και έλλειψη μελετών: Ειδικά για την υιοθεσία, η μειοψηφία επισήμανε ότι δεν προκύπτει να έχουν ληφθεί υπόψη από τον νομοθέτη ειδικές και εμπεριστατωμένες μελέτες σε βάθος χρόνου. Αμφισβήτησαν κατά πόσο η μακροπρόθεσμη επίδραση της διαβίωσης σε οικογένεια ομόφυλων ατόμων στη διανοητική, ψυχολογική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών έχει τεκμηριωθεί επαρκώς, ώστε να διασφαλίζεται το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού.
Συμπέρασμα
Με την απόφαση 392/2026, το Συμβούλιο της Επικρατείας επικύρωσε πλήρως τον ν. 5089/2024, κρίνοντας ότι οι διατάξεις για τον γάμο και την υιοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια κινούνται εντός των συνταγματικών ορίων, σηματοδοτώντας μια σαφή νομολογιακή προσέγγιση που δίνει έμφαση στην αρχή της ισότητας, την εξέλιξη των κοινωνικών δεδομένων και την προτεραιότητα του συμφέροντος του παιδιού, όπως αυτό διακριβώνεται κατά περίπτωση από τις αρμόδιες αρχές.
