Η είδηση που ήρθε στο φως τις τελευταίες ώρες δεν είναι απλώς μια ακόμη γραφειοκρατική εξέλιξη στη μακρά ιστορία των μεγάλων δημόσιων έργων.
Είναι μια ανάσα ανακούφισης, μια απόδειξη ότι η φωνή της τοπικής κοινωνίας και η θεσμική εγρήγορση μπορούν να κάμψουν την πεπατημένη της εύκολης, αλλά καταστροφικής λύσης.
Το Πάρκο Ριζάρη, αυτός ο πολύτιμος, ιστορικός πνεύμονας πρασίνου στην καρδιά των Αθηνών, μπορεί να σωθεί. Και η επιστροφή της μελέτης χωροθέτησης για την είσοδο του σταθμού «Ευαγγελισμός» της Γραμμής 4 από το Υπουργείο Περιβάλλοντος προς την «Ελληνικό Μετρό» αποτελεί την πλέον ηχηρή επιβεβαίωση αυτής της δυνατότητας.
Δεν πρόκειται για ήττα του έργου, αλλά για θρίαμβο της σύνεσης, της περιβαλλοντικής λογικής και του σεβασμού στη ζωή των πολιτών. Είναι μια στιγμή για βαθιά αισιοδοξία.
Για να κατανοήσουμε το μέγεθος αυτής της θετικής εξέλιξης, οφείλουμε να κάνουμε μια ανάλυση που θα ξεδιπλώσει την ανάλυση των γεγονότων, φτάνοντας στην ουσία της υπόθεσης.
Ο Δήμος Αθηναίων, από την πρώτη στιγμή, δεν υπήρξε απέναντι στο μετρό. Ας μην υπάρχει καμία αμφιβολία: το μετρό είναι ένα έργο ζωτικής σημασίας, ένα φιλοπεριβαλλοντικό μέσο μεταφοράς που η πόλη έχει ανάγκη για να αποσυμφορήσει τους δρόμους της, να μειώσει τους ρύπους και να συνδεθεί με το μέλλον.
Η Γραμμή 4 είναι μια ανάσα για τα υπερχειλισμένα από την κίνηση βορειοανατολικά προάστια και το κέντρο.
Ο Δήμος το γνωρίζει, το στηρίζει, το θέλει. Αυτό, όμως, που ο Δήμος από την πρώτη στιγμή κατήγγειλε, ήταν η συγκεκριμένη πρόταση χωροθέτησης που έβλεπε το Πάρκο Ριζάρη ως μια εύκολη λύση για εργοταξιακές ανάγκες και μια μόνιμη είσοδο, αδιαφορώντας για τις συνέπειες.
Τι είχε προταθεί αρχικά; Μια χωροθέτηση που ουσιαστικά θυσίαζε την ίδια την υπόσταση του πάρκου και της γύρω περιοχής.
Στο τραπέζι είχε πέσει η ιδέα της κατάληψης μέρους του άλσους για την κατασκευή εργοταξιακών εγκαταστάσεων, οι οποίες θα έμεναν εκεί για χρόνια.
Ταυτόχρονα, η μόνιμη είσοδος του σταθμού, όπως σχεδιαζόταν, θα οδηγούσε στην κατάληψη της οδού Ριζάρη σε ένα μεγάλο τμήμα της, μετατρέποντας μια ήδη επιβαρυμένη οδική αρτηρία σε ένα αδιαπέραστο κυκλοφοριακό κολαστήριο.
Ας το φανταστούμε: η οδός Ριζάρη, που ήδη δέχεται μεγάλο φορτίο από την κυκλοφορία προς το νοσοκομείο, τη λεωφόρο Αλεξάνδρας και το κέντρο, να στενεύει δραστικά, να χάνει λωρίδες κυκλοφορίας, να μετατρέπεται σε ένα σημείο συνεχούς συμφόρησης.
Δεν θα ήταν απλώς ένα τοπικό πρόβλημα. Θα δημιουργούσε ένα ντόμινο καθυστερήσεων σε μια ακτίνα χιλιομέτρων και τα αιωνόβια δέντρα του Ριζάρη, η ιστορία που κουβαλούν, η σκιά που προσφέρουν, η αισθητική και η ποιότητα ζωής που εξασφαλίζουν, θα θυσιαζόταν στον βωμό μιας μη βέλτιστης, μιας πρόχειρης τεχνικής λύσης. Αυτή η προοπτική ήταν και παραμένει απαράδεκτη.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η καθοριστική, η υποδειγματική στάση του Δήμου Αθηναίων. Αντί να παραδοθεί στην πεπατημένη ή να υιοθετήσει μια στάση απλής διαμαρτυρίας, κινήθηκε μεθοδικά, θεσμικά και με επιχειρήματα. Δεν είπε απλώς «όχι». Είπε: «Ας βρεθεί καλύτερη λύση, γιατί η λύση υπάρχει». Το πρώτο βήμα ήταν η κατάθεση επίσημης ένστασης, με πλήρη και τεκμηριωμένο φάκελο που ανέδειξε όλες τις περιβαλλοντικές και κυκλοφοριακές παραμέτρους.
Δεν ήταν μια συναισθηματική αντίδραση, αλλά μια τεχνοκρατική παρέμβαση.
Στη συνέχεια, ο Δήμαρχος Αθηναίων εισηγήθηκε στο Δημοτικό Συμβούλιο το θέμα, με αποτέλεσμα να επιτευχθεί μια σχεδόν ιστορική ομοφωνία: το δημοτικό συμβούλιο, πέρα από παρατάξεις και κομματικές γραμμές, εξέφρασε αρνητική γνώμη για την προτεινόμενη χωροθέτηση.
Αυτή η πολιτική βούληση, εκφρασμένη από το ανώτατο όργανο της τοπικής αυτοδιοίκησης, είχε τεράστιο βάρος. Αλλά δεν σταμάτησαν εκεί.
Ζήτησαν επισήμως εναλλακτικές λύσεις, απαίτησαν να εξεταστούν όλες οι δυνατές επιλογές που δεν θα θυσίαζαν τον δημόλιο χώρο και, κυρίως, επέμειναν στην εφαρμογή μιας ανώτερης απόφασης, αυτής του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Το ΣτΕ έχει αποφανθεί ξεκάθαρα για την προστασία των λειτουργιών και του πρασίνου των χώρων πρασίνου, και ο Δήμος έκανε σημαία του αυτή την αρχή.
Η επιμονή αυτή ήταν η ακριβής έκφραση μιας ώριμης δημοκρατίας. Δεν ήταν καθυστέρηση, ήταν υπεράσπιση της νομιμότητας και της κοινής λογικής και το αποτέλεσμα δεν άργησε να έρθει.
Το Υπουργείο Περιβάλλοντος, επιτελώντας τον ρόλο του, όχι ως εμπόδιο αλλά ως εγγυητής των περιβαλλοντικών ισορροπιών, πήρε την απόφαση που έπρεπε, δεν απέρριψε το έργο.
Αντίθετα, το έκανε καλύτερο. Με την πράξη του, επέστρεψε τη μελέτη στην «Ελληνικό Μετρό», θέτοντας δύο σαφείς και μη διαπραγματεύσιμους όρους.
Πρώτον, ζήτησε «τη βέλτιστη χωροθέτηση της εισόδου του σταθμού και των εργοταξιακών εγκαταστάσεων». Η λέξη-κλειδί είναι «βέλτιστη».
Δεν λέει «μια καλή», λέει «η καλύτερη δυνατή». Αυτό σημαίνει ότι η «Ελληνικό Μετρό» καλείται τώρα να σκύψει πάνω από τον χάρτη και τα δεδομένα, να φέρει στην επιφάνεια λύσεις που ίσως δεν είχαν εξεταστεί επαρκώς, να διαλέξει εκείνη την τοποθέτηση που θα ενοχλήσει τον ελάχιστο δυνατό αριθμό πολιτών, δέντρων και οδικών αξόνων.
Δεύτερον, και εξίσου σημαντικό, ζήτησε «τον περιορισμό στο ελάχιστο δυνατόν των κυκλοφοριακών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων στη συγκεκριμένη περιοχή». Όχι τον μετριασμό, αλλά τον περιορισμό στο ελάχιστο δυνατόν.
Εδώ το Υπουργείο δεν αφήνει περιθώρια εύκολων συμβιβασμών. Θέτει μια αρχή: το έργο δεν πρέπει να δημιουργήσει μόνιμη κυκλοφοριακή εκτροπή και περιβαλλοντική υποβάθμιση. Θα πρέπει να ενσωματωθεί στην πόλη με τρόπο που να σέβεται τη ροή, τη ζωή και τις ανάσες της.
Τώρα, ας κάνουμε το επόμενο βήμα στην ανάλυση της ανάλυσης. Γιατί όλο αυτό είναι εξαιρετικά θετικό; Διότι σηματοδοτεί μια αλλαγή παραδείγματος.
Για δεκαετίες, η Αθήνα υπέφερε από ένα μοντέλο ανάπτυξης όπου η τεχνική αναγκαιότητα και η ταχύτητα κατασκευής υπερίσχυαν κάθε άλλου αγαθού.
Δεν είχαμε πολυτέλεια για συζητήσεις για το πράσινο, λέγανε. Δεν υπήρχε χρόνος για εναλλακτικές λύσεις, λέγανε. Και το αποτέλεσμα ήταν μια πόλη που έχασε μεγάλο μέρος του αστικού της πρασίνου, που είδε τις γειτονιές της να καταστρέφονται από ανελέητα έργα, που πλήρωσε βαρύ φόρο στην ποιότητα ζωής της. Τώρα, η ιστορία γράφεται διαφορετικά.
Η προστασία ενός πάρκου δεν έρχεται σε αντιδιαστολή με την πρόοδο. Η πρόοδος, για να είναι γνήσια, πρέπει να ενσωματώνει την προστασία της ζωής. Δεν χρειάζεται να διαλέξουμε ανάμεσα στο μετρό και το Ριζάρη. Μπορούμε να έχουμε και τα δύο, αρκεί να υπάρξει η θέληση, η δημιουργικότητα και ο σεβασμός. Και η απόφαση του Υπουργείου είναι μια ισχυρή ώθηση προς αυτή την κατεύθυνση.
Το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: κανένα έργο, όσο μεγάλο και αν είναι, δεν μπορεί να γίνει ερήμην της τοπικής κοινωνίας και του περιβάλλοντος που θα φιλοξενήσει. Η θετική εξέλιξη έγκειται στο γεγονός ότι η «Ελληνικό Μετρό» καλείται τώρα να αναδείξει το καλύτερο δυνατό προφίλ της. Καλείται να γίνει παράδειγμα προς μίμηση, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να σχεδιάσει έναν σταθμό υψηλών προδιαγραφών χωρίς να ρημάξει ένα πάρκο. Μπορεί να τοποθετήσει μια είσοδο σε σημείο που να είναι λειτουργική αλλά και διακριτική, να χρησιμοποιήσει εργοταξιακές πρακτικές που θα σέβονται το ριζικό σύστημα των δέντρων, να αποκαταστήσει πλήρως τον χώρο μετά την ολοκλήρωση των εργασιών. Αυτή είναι η ευκαιρία για ένα νέο, ωριμότερο, πιο πράσινο πρόσωπο των δημοσίων έργων στην Ελλάδα.
Και το τελικό, το πιο αισιόδοξο σημείο: το Πάρκο Ριζάρη δεν έχει ακόμα πληγωθεί ανεπανόρθωτα. Ο αγώνας του Δήμου, που βρίσκει τώρα την απόλυτη δικαίωση, το κράτησε όρθιο. Τα αιωνόβια δέντρα του είναι ακόμα εκεί, οι κάτοικοι της περιοχής μπορούν ακόμα να το απολαμβάνουν. Δεν χάθηκε τίποτα ανεπιστρεπτί, εκτός ίσως από την κακή ιδέα. Η προοπτική πλέον είναι μια νέα, συμμετοχική διαδικασία, όπου η τεχνική επάρκεια θα συναντηθεί με την περιβαλλοντική ευαισθησία. Ο Δήμος Αθηναίων, η κυβέρνηση, η «Ελληνικό Μετρό» και οι πολίτες βρίσκονται μπροστά σε μια μοναδική ευκαιρία να αποδείξουν ότι η πόλη μπορεί να εξελιχθεί χωρίς να αυτοακρωτηριαστεί. Μπορούμε να φτιάξουμε το μετρό που ονειρευόμαστε, ένα μετρό που θα κινείται κάτω από τα δέντρα, χωρίς να τα γκρεμίζει, ένα μετρό που θα βγάζει τους Αθηναίους από τα αμάξια, χωρίς να τους στερεί τον τελευταίο πνεύμονα πρασίνου στην καρδιά της πόλης.
Η επιστροφή της μελέτης δεν είναι ήττα. Είναι η αρχή μιας νίκης. Μιας νίκης της λογικής, της νομιμότητας και της αγάπης για την Αθήνα.
Αυτή η νίκη μυρίζει φρεσκάδα, χώμα και γιασεμί από τον Ριζάρη. Το πάρκο σώζεται, η πόλη προχωρά και το μέλλον είναι πιο πράσινο, πιο ήρεμο, πιο δίκαιο.
Αυτή η εξέλιξη είναι μια λαμπρή σελίδα στην ιστορία των αστικών αγώνων, μια σελίδα που πρέπει να μας γεμίζει ελπίδα και αποφασιστικότητα για ό,τι ακολουθεί.
Η Αθήνα απέδειξε ότι μπορεί να προστατεύσει τον εαυτό της, αγκαλιάζοντας παράλληλα την πρόοδο. Και αυτό είναι το πιο θετικό μήνυμα που μπορούσε να σταλεί.
Ο Δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας σε ανάρτησή του στο facebook δηλώνει πως το πάρκο Ρίζαρη μπορεί να σωθεί και πως είναι ιστορική δικαίωση.
Αναλυτικά:
Το πάρκο Ριζάρη μπορεί να σωθεί.
Το μπλόκο στη μελέτη χωροθέτησης της εισόδου του σταθμού και των εργοταξιακών εγκαταστάσεων για τον σταθμό «Ευαγγελισμός» της Γραμμής 4 του Μετρό αποτελεί δικαίωση.
Ο Δήμος Αθηναίων από την πρώτη στιγμή είχε προειδοποιήσει:
Η προτεινόμενη χωροθέτηση στο Πάρκο Ριζάρη που θα οδηγούσε σε κατάληψη της οδού Ριζάρη με την πρόκληση ενός μονίμου κυκλοφοριακού χάους στην περιοχή, αλλά και την καταστροφή δεκάδων αιωνόβιων δέντρων είναι λάθος.
Καταθέσαμε ένσταση, εισηγηθήκαμε και πετύχαμε αρνητική γνώμη του δημοτικού συμβουλίου, ζητήσαμε εναλλακτικές λύσεις και επιμείναμε στην εφαρμογή της απόφασης του ΣτΕ.
Το Υπουργείο Περιβάλλοντος τελικά επέστρεψε τη μελέτη στην «Ελληνικό Μετρό», ζητώντας «τη βέλτιστη χωροθέτηση της εισόδου του σταθμού και των εργοταξιακών εγκαταστάσεων», αλλά και «τον περιορισμό στο ελάχιστο δυνατόν των κυκλοφοριακών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων στη συγκεκριμένη περιοχή».
Το Μετρό είναι ένα αναγκαίο, φιλοπεριβαλλοντικό μέσο που η Αθήνα χρειάζεται.
Δεν θα δεχτούμε όμως να γίνει σε βάρος του δημόσιου χώρου, του πρασίνου και της ποιότητας ζωής των κατοίκων.
