Σε μια εποχή που η πολιτική απαξίωση κερδίζει έδαφος και οι ανισότητες λαμβάνουν διαστάσεις «πραξικοπήματος των δισεκατομμυριούχων», ο Γιώργος Παπανδρέου, μιλώντας σε μέλη της ΠΑΣΠ στην Κομοτηνή, έθεσε το κρίσιμο δίλημμα των καιρών μας: Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα. Με φόντο τη Θράκη, έναν τόπο που χαρακτήρισε σταυροδρόμι πολιτισμών και υπόδειγμα δημοκρατικής συνύπαρξης, ο πρώην Πρωθυπουργός παρουσίασε ένα συνεκτικό όραμα για τη ριζική αναμόρφωση της χώρας μέσα από ένα νέο Κοινωνικό Συμβούλιο και μια γενναία Συνταγματική Μεταρρύθμιση.
Κεντρικός άξονας της παρέμβασής του ήταν η διαπίστωση ότι η σύγχρονη βαρβαρότητα δεν θυμίζει την εποχή των σπηλαίων, αλλά εκδηλώνεται με εξελιγμένα τεχνολογικά μέσα, όπου ο πλούτος και η γνώση μετατρέπονται σε εργαλεία ελέγχου και χειραγώγησης των πολλών από τους λίγους. «Το μεγάλο ζήτημα της εποχής μας είναι δημοκρατικό: όχι μόνο τι μπορούμε να κάνουμε, αλλά ποιος αποφασίζει, ποιος ελέγχει και προς όφελος ποιου», τόνισε χαρακτηριστικά ο κ. Παπανδρέου, υπογραμμίζοντας ότι η συσσώρευση υπερεξουσίας στα χέρια ολιγαρχών αδειάζει τη δημοκρατία από το ουσιαστικό της περιεχόμενο.
Στην ομιλία του, ο Γιώργος Παπανδρέου άσκησε δριμεία κριτική στο «επιτελικό κράτος» της Νέας Δημοκρατίας, το οποίο περιέγραψε ως μηχανισμό συγκέντρωσης εξουσίας και εξυπηρέτησης ημετέρων, παραλληλίζοντάς το με τις παθογένειες που οδήγησαν τη χώρα στη χρεοκοπία. Απαντώντας στα περί σταθερότητας, έκανε λόγο για μια «σταθερότητα ανισότητας» και υπενθύμισε τις μεταρρυθμίσεις διαφάνειας του ΠΑΣΟΚ, όπως η Διαύγεια και η ηλεκτρονική συνταγογράφηση, ως τα απαραίτητα αναχώματα απέναντι στην αλαζονεία της εξουσίας.
Η πρότασή του για την επόμενη μέρα επικεντρώνεται σε μια «Βίβλο Δημοκρατικών Μεταρρυθμίσεων». Μεταξύ άλλων, προέκρινε τη συνταγματική προστασία του εθνικού πλούτου και των μελλοντικών γενεών, την κατοχύρωση του δικαιώματος στην αξιοπρεπή κατοικία και την ενέργεια, αλλά και τον εκδημοκρατισμό της οικονομίας μέσω της κοινωνικής και αλληλέγγυας επιχειρηματικότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ψηφιακή εποχή, με την πρόταση για έναν τέταρτο, διαβουλευτικό άξονα εξουσίας που θα περιλαμβάνει μόνιμες συνελεύσεις πολιτών και ψηφιακή διαβούλευση, διασφαλίζοντας ότι η τεχνολογία θα υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι την επιτήρησή του.
Κλείνοντας, ο κ. Παπανδρέου κάλεσε τους νέους να μην αποδεχθούν την παραίτηση και την απογοήτευση, που αποτελούν το «οξυγόνο» των εχθρών της δημοκρατίας. Το μήνυμά του ήταν σαφές: Το ΠΑΣΟΚ δεν επιστρέφει απλώς για να διαχειριστεί την υπάρχουσα κατάσταση, αλλά για να καταστήσει τη δημοκρατία ξανά «επικίνδυνη» για τα κατεστημένα και λυτρωτική για την κοινωνία. Η ανανέωση της χώρας, όπως είπε, δεν θα έρθει από αυτοκλητους σωτήρες, αλλά από τους ίδιους τους ενεργούς πολίτες.
Αναλυτικά η ομιλία του κ. Παπανδρέου
«Φίλες και φίλοι, αγαπητά μέλη της ΠΑΣΠ,
Θέλω πρώτα να συγχαρώ την ΠΑΣΠ Κομοτηνής. Γιατί σε μια εποχή όπου πολλοί νέοι απομακρύνονται από την πολιτική, εσείς επιλέγετε τον διάλογο και τη συμμετοχή. Επιλέγετε να θέσετε ερωτήματα. Αποτελεί βαθιά δημοκρατική πράξη. Και έχει ιδιαίτερη σημασία ότι αυτή η συζήτηση γίνεται εδώ, στη Θράκη. Σε έναν τόπο-σταυροδρόμι πολιτισμών, θρησκειών και γλωσσών. Η Θράκη μας θυμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι ομοιομορφία. Είναι συνύπαρξη. Είναι σεβασμός. Είναι κανόνες για διάλογο παραγωγικό και ικανό να βρίσκει κοινούς τόπους και κοινές λύσεις. Είναι συνεργασία μέσα από τη διαφορά. Αυτός ο δημοκρατικός πολιτισμός είναι που σήμερα χάνεται. Και αντικαθίσταται με την ευκολία της βίας και της βαρβαρότητας.
Για τον λόγο αυτό το ερώτημα που έχουμε μπροστά μας είναι καθαρό: Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα; Δημοκρατία ή ανεξέλεγκτη εξουσία; Ο Κορνήλιος Καστοριάδης το είχε θέσει με δραματική σαφήνεια: είτε θα χτίσουμε μια κοινωνία αυτονομίας, δικαιοσύνης και δημοκρατικού ελέγχου, είτε θα οδηγηθούμε σε μια νέα βαρβαρότητα. Δεν μιλώ για τη βαρβαρότητα της εποχής των σπηλαίων, αλλά για μια βαρβαρότητα με σύγχρονα μέσα και τεχνολογία. Βαρβαρότητα με τεράστια δύναμη, χωρίς ηθικό και δημοκρατικό έλεγχο. Γιατί ζούμε σε εποχή πρωτοφανών δυνατοτήτων.
Η γενιά σας είναι εκείνη που ποτέ άλλοτε δεν είχε τόσα μέσα: υπάρχει πλούτος, γνώση, τεχνολογία, εργαλεία για να εξαλείψουμε τη φτώχεια, να προστατεύσουμε το περιβάλλον, να οργανώσουμε καλύτερα την κοινωνία. Γιατί δεν το βλέπουμε αυτά να γίνονται πράξη; Γιατί το μεγάλο ζήτημα της εποχής μας είναι δημοκρατικό: όχι μόνο τι μπορούμε να κάνουμε, αλλά ποιος αποφασίζει, ποιος ελέγχει, και προς όφελος ποιου. Και όμως, για τους πολλούς αυτές οι δυνατότητες, ο πλούτος, η τεχνολογία, η γνώση, μετατρέπονται σε ανασφάλεια. Γιατί χρησιμοποιούνται ως μέσο ηγεμόνευσης, εξάρτησης, ελέγχου, φτωχοποίησης, εκμετάλλευσης, χειραγώγησης. Γιατί ελέγχονται από τους λίγους. Για αυτούς αποτελούν σήμερα προνόμια. Μια νέα εξουσία. Ισχυρών, ολιγαρχών, αυταρχικών ηγετών. Μιλάμε για την τεράστια ανισότητα μέσα και μεταξύ κοινωνιών.
Η ανισότητα δεν είναι απλώς οικονομικό πρόβλημα. Είναι δημοκρατικό πρόβλημα. Η χθεσινή έκθεση Oxfam–ITUC (την ημέρα της Εργατικής Πρωτομαγιάς) το λέει με νούμερα: από το 2019, οι μισθοί διεθνώς έπεσαν 12% — οι αμοιβές των CEOs ανέβηκαν 54%. Οι δισεκατομμυριούχοι εισπράττουν 2.500 δολάρια το δευτερόλεπτο σε μερίσματα. Και την εξουσία που τους χαρίζει αυτός ο πλούτος, τη μετατρέπουν σε πολιτική κυριαρχία: αγοράζουν εφημερίδες, τηλεοπτικά δίκτυα, βουλευτές, υπουργούς, ποδοσφαιρικές ομάδες, σχολές, ολόκληρες κυβερνήσεις. Και έχουν 4.000 φορές περισσότερες πιθανότητες να καταλάβουν πολιτικό αξίωμα από εσάς τους νέους. Η Oxfam μιλάει ευθέως για πραξικόπημα δισεκατομμυριούχων κατά της δημοκρατίας.
Όταν ο πλούτος γίνεται πολιτική επιρροή, όταν ολιγάρχες ελέγχουν ΜΜΕ, τράπεζες, υποδομές, τεχνολογία, τότε η δημοκρατία αδειάζει από ουσία. Μένει η κάλπη κάθε τέσσερα χρόνια, αλλά η πραγματική εξουσία μεταφέρεται αλλού. Και τότε ανοίγει ο δρόμος στον αυταρχισμό. Ο αυταρχισμός δεν γεννιέται στο κενό. Γεννιέται όταν οι πολίτες νιώθουν αδύναμοι, φοβισμένοι, ανασφαλείς και χωρίς φωνή μπροστά στις εξελίξεις, αποκλεισμένοι. Όταν οι δημοκρατικοί θεσμού αιχμαλωτίζονται και δεν δίνουν λύσεις αλλά ταλαιπωρούν τους πολίτες. Όταν η δικαιοσύνη δεν κλείνει τα μάτια στους ισχυρούς και δεν προστατεύει τους αδύναμους. Όταν μας λένε ότι τίποτα δεν αλλάζει και πρέπει να προσαρμοστούμε στο υπάρχον (άδικο) σύστημα, τότε αναζητούμε «σωτήρες». Σωτήρες που υπόσχονται να πάρουν εκδίκηση ή να γκρεμίσουν το παλιό σύστημα. Δυστυχώς όταν δίνουμε τέτοια δύναμη σε σωτήρες σχεδόν πάντα δελεάζονται με την εξουσία. Καταλήγουν είτε να υπηρετούν τους ισχυρούς, είτε γίνονται και αυτοί ολιγάρχες.
Αυτή η ανασφάλεια επηρεάζει παντού. Το βλέπουμε διεθνώς. Βλέπουμε πως η ακροδεξιά, εργαλειοποιεί τον εθνικισμό, επιτίθεται στο κράτος δικαίου, χειραγωγεί την πληροφορία, αξιοποιεί την τεχνολογική εξουσία για αστυνόμευση και επιρροή χωρίς λογοδοσία. Και αυτό ζούμε με την δεξιά στην Ελλάδα.
Το λεγόμενο «επιτελικό κράτος» της Νέας Δημοκρατίας δεν αποδείχθηκε κράτος στρατηγικής. Αποδείχθηκε μηχανισμός συγκέντρωσης εξουσίας. Βλέπουμε απευθείας αναθέσεις, καρτέλ, ακρίβεια, ΟΠΕΚΕΠΕ, (ναι, λεφτά υπάρχουν, αλλά που πάνε;) υποκλοπές, Τέμπη, απαξίωση θεσμών. Βλέπουμε δημόσιους πόρους να συγκεντρώνονται σε λίγους, ενώ οι πολλοί παίρνουν επιδόματα αντί για δικαιώματα. Ποιοι εξυπηρετούνται; Οι ημέτεροι και οι ισχυροί ολιγάρχες εντός και εκτός Ελλάδας.
Ακούμε ότι η ΝΔ μιλά για σταθερότητα. Αποτελεί όμως σταθερότητα ανισότητας και αδικίας. Και πρέπει να πούμε καθαρά και την αλήθεια για την κρίση που πέρασε η χώρα όταν εσείς ήσασταν ακόμα πολύ μικροί. Γιατί τα σημερινά φαινόμενα της ΝΔ απηχούν και μοιάζουν με τα φαινόμενα εκείνης της εποχής. Γιατί την κρίση χρεοκοπίας δεν την έφερε το ΠΑΣΟΚ. Τη βρήκε. Ήταν αποτέλεσμα χρόνων κατασπατάλησης, αδιαφάνειας, πελατειακού κράτους και στατιστικών αλχημειών. Εμείς τότε δώσαμε μάχη να κρατήσουμε την Ελλάδα όρθια και στην Ευρώπη. Και φέραμε μεταρρυθμίσεις διαφάνειας: τη Διαύγεια, την ανεξάρτητη Στατιστική Αρχή, την ηλεκτρονική συνταγογράφηση, την απογραφή των δημοσίων υπαλλήλων, τον Καλλικράτη.
Το μάθημα παραμένει επίκαιρο: χωρίς αξιόπιστο κράτος, χωρίς διαφάνεια, χωρίς θεσμούς δημοκρατικούς που να ελέγχουν την εξουσία, καταλήγουμε στην αλαζονεία της εξουσίας, στο πλιάτσικο των δημόσιων πόρων, στο ξεζούμισμα των παραγωγικών δυνάμεων της χώρας — και το μάρμαρο το πληρώνουν πάντα οι πιο αδύναμοι.
Γι’ αυτό σήμερα δεν αρκεί μια απλή αλλαγή κυβέρνησης. Χρειαζόμαστε αλλαγή εποχής. Προτείνω μια νέα βάση για τη χώρα. Έχοντας μπροστά μας τη δυνατότητα Συνταγματικής Μεταρρύθμισης, ας την αξιοποιήσουμε για μια νέα βάση: δημοκρατική, δίκαιη, διαφανή, και πατριωτική.
Ξέρω καλά ότι τα Συντάγματα, όπως και οι νόμοι, μπορούν να περιγράφονται ή και να παραβιάζονται. Το έχουμε δει, π.χ., όταν η ΝΔ προσλάμβανε αβέρτα stagiers για να αποφύγει το ΑΣΕΠ — που είναι από το ΠΑΣΟΚ συνταγματικά κατοχυρωμένο. Αλλά ως πυξίδα, ως πλαίσιο αναφοράς, ως νομικό κατασκεύασμα, θα παράγει όχι μόνο νομοθετικά αλλά και πολιτικά αποτελέσματα.
Και μπορεί και πρέπει να αποτελέσει βασικό πλαίσιο συνάντησης προοδευτικών δυνάμεων της χώρας. Δυνάμεων έτοιμων να συγκρουστούν με τα κακώς κείμενα του παρελθόντος, αλλά και έτοιμων να ανταποκριθούν στις νέες προκλήσεις της εποχής, μετατρέποντάς τες σε δημιουργία δημοκρατική και δίκαιη.
Α) Το διακύβευμα: ένα Νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο
Φίλες και φίλοι,
στην Κομοτηνή σήμερα δεν συζητάμε νομικές λεπτομέρειες. Συζητάμε ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Γι’ αυτό προτείνω μια Βίβλο Δημοκρατικών Μεταρρυθμίσεων — ένα Σύνταγμα για τη δίκαιη και βιώσιμη δημοκρατία του 21ου αιώνα.
Πρώτον, να προστατεύσουμε τον εθνικό πλούτο και τις επόμενες γενιές. Δημόσια γη, αιγιαλοί, δάση, βυθοί — δεν πωλούνται. Προστατεύονται. Αξιοποιούνται με δημόσιο έλεγχο, προς όφελος της κοινωνίας. Και κατοχυρώνουμε ρητά, στο ίδιο το Σύνταγμα, το δικαίωμα των μελλοντικών γενεών σε καθαρό, υγιές και κλιματικά σταθερό περιβάλλον. Γιατί δεν φορτώνουμε στα παιδιά μας ούτε χρέη ούτε κατεστραμμένο πλανήτη.
Β) Ευημερία πέρα από το ΑΕΠ
Δεύτερον, πρέπει επιτέλους να μιλήσουμε για ευημερία πέρα από το ΑΕΠ. Γιατί το ΑΕΠ δεν μετρά τη στεγαστική αγωνία. Δεν μετρά τη μοναξιά. Δεν μετρά την ανασφάλεια των νέων. Δεν μετρά την ποιότητα της παιδείας και της υγείας. Χρειαζόμαστε λοιπόν προϋπολογισμό που λογοδοτεί και για την κοινωνική ευημερία, με δείκτες ανισότητας, περιβάλλοντος, στέγασης, ευζωίας. Χρειαζόμαστε συνταγματικό δικαίωμα στην αξιοπρεπή κατοικία. Δικαίωμα στην προσιτή ενέργεια, με ειδική μέριμνα για την ενεργειακή φτώχεια. Δικαίωμα στη δημοκρατική παιδεία, υποχρεωτική σε όλες τις βαθμίδες – γιατί η δημοκρατία δεν κληρονομείται· διδάσκεται και κατακτιέται. Και χρειαζόμαστε εκδημοκρατισμό της ίδιας της οικονομίας. Ενεργειακή δημοκρατία, για παράδειγμα, όπου ο πολίτης, η μικρομεσαία επιχείρηση, ο αγρότης, γίνεται από καταναλωτής παραγωγός ενέργειας. Όπως κάναμε εδώ, στη Θράκη, το 2011, όταν αξιοποιήσαμε τη γεωθερμία για να φτιαχτούν νέες επιχειρήσεις χωρίς ενεργειακό κόστος. Αυτό σημαίνει εκδημοκρατισμός της οικονομίας: ο εθνικός πλούτος να γίνεται κοινό μέλλον. Και γι’ αυτό προτείνουμε και τη συνταγματική κατοχύρωση της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας – συνεταιρισμοί, κοινωνικές επιχειρήσεις, αυτοδιαχείριση – ως τρίτο πυλώνα δίπλα στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα.
Γ) Εμβάθυνση της δημοκρατίας στην ψηφιακή εποχή
Τρίτον, να εμβαθύνουμε τη δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή. Προτείνουμε έναν τέταρτο, διαβουλευτικό άξονα, δίπλα στη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία. Μόνιμες συνελεύσεις πολιτών. Συμμετοχικοί προϋπολογισμοί. Ψηφιακή διαβούλευση για κάθε νομοσχέδιο. Μια σύγχρονη e-Agora, με συμμετοχή όλων και ειδική μέριμνα για όσους ίσως έχουν μεγαλύτερες δυσκολίες συμμετοχής, όπως των μειονοτήτων αυτού του τόπου, της Θράκης, των μεταναστών ή και των Ελλήνων της διασποράς. Γιατί η δημοκρατία δεν μπορεί να είναι μόνο μια ψήφος κάθε τέσσερα χρόνια. Και βέβαια – και αυτό είναι κρίσιμο – χρειαζόμαστε δημοκρατικό έλεγχο της τεχνητής νοημοσύνης και κάθε νέας τεχνολογίας. Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί τον άνθρωπο. Όχι να τον παρακολουθεί. Όχι να τον χειραγωγεί. Όχι να τον βαθμολογεί. Όχι κοινωνικό scoring. Όχι μαζική ψηφιακή επιτήρηση. Όχι αλγοριθμική στρέβλωση των εκλογών. Πρόσβαση στο διαδίκτυο ως δικαίωμα. Ανοικτά δημόσια δεδομένα. Διαφάνεια στους αλγορίθμους. Αυτό σημαίνει σοσιαλισμός σήμερα: όχι κρατισμός, όχι γραφειοκρατία, αλλά εμβάθυνση της δημοκρατίας. Από την 3η Σεπτέμβρη και τον Ανδρέα, μέχρι τον Καστοριάδη και τον Πικετύ, βρισκόμαστε στο ρεύμα των προοδευτικών και της αριστεράς που πιστεύει στον συμμετοχικό σοσιαλισμό. Αυτό μας διαφοροποιεί ιστορικά από την παραδοσιακή αριστερά. Δημοκρατικός έλεγχος της εξουσίας – οικονομικής, κρατικής, τεχνολογικής. Κοινωνική δικαιοσύνη. Συμμετοχή. Διαφάνεια. Αξιοπρέπεια.
Δ) Από το Υπερταμείο στον εθνικό αναπτυξιακό θεσμό
Και τώρα στο πιο συγκεκριμένο: στο Υπερταμείο. Αυτό το παιδί της κρίσης γεννήθηκε για να φυλάει τα κλειδιά της δημόσιας περιουσίας υπό επιτήρηση. Δυστυχώς και να την ξεπουλά σε όσους έχουν ικανό χρήμα. Εντός ή εκτός Ελλάδας. Με ένα πρότυπο ανάπτυξης στρεβλωμένο – ξεπούλημα της Ελλάδας αντί ανάπτυξης.
Λέμε καθαρά: η εποχή αυτή τελείωσε. Προτείνουμε τον μετασχηματισμό του σε έναν νέο Εθνικό Αναπτυξιακό Θεσμό Δημόσιας Περιουσίας και Επενδύσεων. Με τέσσερις αρχές, απλές και καθαρές:
Πρώτον: Περνάμε σε εθνική αναπτυξιακή στρατηγική, με βάση τους βιώσιμους αναπτυξιακούς στόχους. Μια πράσινη και δίκαιη μετάβαση.
Δεύτερον: Δημοκρατικός έλεγχος. Η Βουλή εποπτεύει, το ελληνικό δημόσιο αποφασίζει· ευρωπαϊκή τεχνογνωσία ναι, υποκατάσταση της εθνικής ευθύνης όχι.
Τρίτον: Αποκέντρωση. Γιατί η Θράκη, η κάθε περιφέρεια δεν είναι θεατής της ανάπτυξης· είναι συμμέτοχος. Με Περιφερειακές Μονάδες Δημόσιας Περιουσίας, με τοπικά αναπτυξιακά σχέδια, με δυνατότητα παραχώρησης ακινήτων σε Δήμους και Περιφέρειες – υπό σαφείς όρους, και με στήριξη του εθνικού φορέα σε όσους τόπους δεν έχουν ακόμα τα εργαλεία.
Και τέταρτον: Διαφάνεια και κοινωνική ανταποδοτικότητα. Δημόσιο ψηφιακό μητρώο, ετήσια λογοδοσία, με προτεραιότητα στη φοιτητική στέγη, την κοινωνική κατοικία, την παιδεία, την υγεία, την πράσινη μετάβαση.
Το κάλεσμα: Η επομένη της Πρωτομαγιάς
Όλα αυτά αποκτούν ιδιαίτερο νόημα την επομένη της Πρωτομαγιάς. Γιατί τίποτα δεν χαρίστηκε. Το οκτάωρο, τα κοινωνικά δικαιώματα, η αξιοπρέπεια στην εργασία, η συλλογική διεκδίκηση – όλα κατακτήθηκαν με αγώνες.
Σήμερα ο αγώνας συνεχίζεται: στην πλατφόρμα, στον ψηφιακό χώρο, στην εργασία, στο πανεπιστήμιο, στη γειτονιά, στην Ευρώπη. Και η νέα γενιά δεν ζητά απλώς να εκπροσωπείται. Ζητά να συμμετέχει. Και έχει δίκιο.
Γι’ αυτό απευθύνομαι σήμερα σε εσάς, στους νέους και τις νέες της Κομοτηνής: μην αποδεχθείτε το ψέμα ότι τίποτα δεν αλλάζει. Η αποχή βολεύει κάθε εξουσία. Η παραίτηση βολεύει κάθε αυταρχισμό. Η απογοήτευση είναι το οξυγόνο των εχθρών της δημοκρατίας.
Η Θράκη πρέπει να είναι εργαστήριο δημοκρατικής συνύπαρξης, κοινωνικής δικαιοσύνης και ευρωπαϊκής προοπτικής, γέφυρα συνεργασίας. Η δημοκρατία δεν θα σωθεί από σωτήρες. Θα ανανεωθεί από ενεργούς πολίτες.
Το ΠΑΣΟΚ δεν επιστρέφει για να διαχειριστεί καλύτερα αυτό που υπάρχει. Επιστρέφει για να αλλάξει τον τρόπο που λειτουργεί η χώρα. Να κάνουμε τη λέξη Δημοκρατία ξανά επικίνδυνη για τα κατεστημένα – και λυτρωτική για τους πολλούς.
Σας ευχαριστώ.»
