Υπάρχουν στιγμές στη δημόσια αντιπαράθεση όπου μια επίθεση δεν καταρρέει επειδή τη διέψευσαν πειστικά οι αντίπαλοί της, αλλά επειδή η ίδια αυτοκτονεί μέσα από απρόσεκτες, πρόχειρες ή ερασιτεχνικές επιλογές. Τότε το πρόβλημα παύει να είναι αποκλειστικά πολιτικό και μετατρέπεται βαθιά γλωσσικό, διότι η γλώσσα είναι το θεμέλιο κάθε επιχειρήματος. Όταν αυτό το θεμέλιο σαλεύει, η κριτική χάνει κάθε ίχνος κύρους.
Μια τέτοια περίπτωση εκτυλίχθηκε μπροστά στα μάτια μας με αφορμή τη σφοδρή επίθεση της δημοσιογράφου Ματίνας Βεντούρα κατά του δημάρχου Αθηναίων, Χάρη Δούκα. Αφορμή υπήρξε ο σχεδιαζόμενος δανεισμός του Δήμου από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων — ένα θέμα θεμιτής πολιτικής αντιπαράθεσης. Η γράφουσα εξαπέλυσε πυρά με ύφος πολιτικού εισαγγελέα, φορτισμένο οίστρο και διάθεση καταγγελίας. Κι ωστόσο, μέσα σε αυτό τον ρητορικό πυρετό, κατάφερε —άθελά της, υποθέτω— να προσφέρει ένα ανεπίγνωστο αλλά εξαιρετικά διαφωτιστικό μάθημα ελληνικής γλώσσας.
«Η ιδιότητα του καθηγητή δεν σε χρήζει τεχνοκράτη», έγραψε με απόλυτη βεβαιότητα.
Μόνο που η βεβαιότητα αυτή συντρίβεται πάνω σε μια μικρή, κρίσιμη λεπτομέρεια: το ρήμα «χρήζω» και το ρήμα «χρίζω» διαφέρουν ριζικά, και η σύγχυσή τους δεν είναι μια αθώα τυπογραφική αβλεψία — είναι γλωσσικό ολίσθημα με νοηματικές προεκτάσεις.
- Το «χρήζει» σημαίνει «έχει ανάγκη, χρειάζεται, απαιτεί ως αναγκαίο». Από εκεί προέρχονται εκφράσεις όπως «η υπόθεση χρήζει περαιτέρω διερεύνησης», «η κατάσταση χρήζει άμεσης αντιμετώπισης» ή «η πράξη χρήζει εξηγήσεων». Το ρήμα δηλώνει έλλειψη και ανάγκη πλήρωσής της.
- Το «χρίζει», αντίθετα, είναι ρήμα εντελώς διαφορετικής προέλευσης: ανάγεται στο αρχαίο «χρίω», που σημαίνει «αλείφω» και κατ’ επέκταση «ανακηρύσσω, ορίζω, καθιστώ κάποιον με τελετή ή συμβολική πράξη κάτοχο μιας ιδιότητας». «Χρίζεται» βασιλιάς, «χρίζεται» διάδοχος, «χρίζεται» υποψήφιος από ένα κόμμα. Το ρήμα υποδηλώνει απόδοση τιμής ή αξιώματος.
Με απλά και σαφή ελληνικά: η συντάκτρια ήθελε να πει ότι η καθηγητική ιδιότητα δεν καθιστά κάποιον αυτομάτως τεχνοκράτη («δεν σε χρίζει τεχνοκράτη»). Αντ’ αυτού, έγραψε κάτι που γραμματικά σημαίνει ότι η καθηγητική ιδιότητα δεν έχει ανάγκη από κάποιον ως τεχνοκράτη — ένα νόημα ακατανόητο, αν όχι κωμικό, στο συγκεκριμένο πλαίσιο.
Το ζήτημα, βέβαια, δεν είναι ένα μεμονωμένο ορθογραφικό ή συντακτικό λάθος. Τα λάθη γίνονται, η γραφή βιάζεται, ο πληκτρολογώντας δακτύλιος ολισθαίνει. Το πραγματικό ζήτημα είναι η ασυμφωνία ύφους και ουσίας. Όσοι εμφανίζονται δημόσια ως φύλακες της πολιτικής ορθότητας, της διοικητικής επάρκειας και της τεχνοκρατικής λογικής, οφείλουν πρώτοι να επιδεικνύουν τη στοιχειώδη επιμέλεια στα ίδια τους τα κείμενα. Δεν αρκεί να διαθέτουν βήμα, τόλμη και οίστρο. Οφείλουν να σέβονται τη γλώσσα μέσα από την οποία μιλούν, αλλιώς το επιχείρημά τους κινδυνεύει να καταρρεύσει σαν χάρτινος πύργος.
Γιατί όταν γράφεις με ύφος πολιτικού εισαγγελέα, ελέγχοντας την επάρκεια των άλλων, και ταυτόχρονα μπερδεύεις μια βασική γλωσσική διάκριση —από αυτές που διδάσκονται στο σχολείο— τότε η αξιοπιστία του «αρθρογράφου» αρχίζει να τρίζει επικίνδυνα. Και αντί να πλήξεις τον αντίπαλο, πλήττεις πρώτος τον εαυτό σου. Αυτή δεν είναι ήττα στα επιχειρήματα· είναι ήττα στη γλωσσική σου αξιοπιστία. Και από τέτοιες ήττες, δύσκολα ανακάμπτει κανείς.
