Στις 4 Σεπτεμβρίου ξεκινά ο δεύτερος γύρος αξιολογήσεων της ελληνικής οικονομίας για το 2026. Πρώτη θα δημοσιεύσει την ετυμηγορία της η DBRS, θα ακολουθήσουν Scope και Moody’s στις 18 Σεπτεμβρίου, η S&P στις 23 Οκτωβρίου και η Fitch στις 6 Νοεμβρίου.
Στην επιφάνεια, η Ελλάδα προσέρχεται στις αξιολογήσεις με ισχυρά δημοσιονομικά επιχειρήματα: πρωτογενές πλεόνασμα €5,77 δισ. στο επτάμηνο, σχεδιαζόμενες πρόωρες αποπληρωμές χρέους ύψους περίπου €12,8 δισ. και κυβερνητικό στόχο να περιοριστεί το δημόσιο χρέος στο 138,2% του ΑΕΠ στο τέλος του 2026, από 145,9% το 2025.
Αυτή τη φορά, όμως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο γρήγορα μειώνεται ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ. Είναι εάν η ελληνική οικονομία μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται και να παράγει υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα όταν υποχωρήσει η έκτακτη ώθηση του Ταμείου Ανάκαμψης.
Το ισχυρό ελληνικό χαρτί
Η αποκλιμάκωση του χρέους είναι πραγματική και αποτελεί βασικό λόγο για τον οποίο η χώρα έχει ανακτήσει την επενδυτική βαθμίδα. Η ανάπτυξη της οικονομίας, ο πληθωρισμός που αυξάνει το ονομαστικό ΑΕΠ και, κυρίως, τα υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα έχουν μειώσει αισθητά τον λόγο χρέους προς ΑΕΠ. Οι πρόωρες αποπληρωμές περιορίζουν τις μελλοντικές χρηματοδοτικές ανάγκες και στέλνουν στις αγορές ένα ισχυρό μήνυμα δημοσιονομικής αξιοπιστίας.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η συζήτηση έχει τελειώσει. Η Fitch έχει ήδη επισημάνει ότι οι παράγοντες που στήριξαν την προηγούμενη περίοδο αρχίζουν να εξασθενούν. Η μεταπανδημική ανάκαμψη του τουρισμού έχει σε σημαντικό βαθμό ολοκληρωθεί, η χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης κορυφώνεται το 2026, ενώ το πραγματικό κόστος χρηματοδότησης δεν είναι πλέον αρνητικό.
Κατά συνέπεια, όλο και μεγαλύτερο μέρος του βάρους για τη μείωση του χρέους θα πέφτει στα πρωτογενή πλεονάσματα. Και η διατήρηση αυτών των πλεονασμάτων θα γίνεται δυσκολότερη όσο αυξάνονται οι δαπάνες για την άμυνα, τη γήρανση του πληθυσμού, την υγεία, τις συντάξεις και την αντιμετώπιση των ενεργειακών κρίσεων.
Το τέλος του RRF δεν είναι λογιστική λεπτομέρεια
Το Ταμείο Ανάκαμψης δεν αποτελεί μία συνηθισμένη ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Λειτούργησε ως έκτακτη επενδυτική ώθηση σε μια οικονομία που για πολλά χρόνια είχε εξαιρετικά χαμηλές επενδύσεις. Η προθεσμία ολοκλήρωσης των οροσήμων και των στόχων του RRF είναι η 31η Αυγούστου 2026, ενώ οι τελευταίες πληρωμές από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρέπει να πραγματοποιηθούν έως το τέλος του έτους. Από το 2027 δεν προβλέπονται νέες εκταμιεύσεις από τον συγκεκριμένο μηχανισμό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι την 1η Ιανουαρίου σταματούν όλα τα έργα ή εξαφανίζονται οι ευρωπαϊκοί πόροι. Παραμένουν το ΕΣΠΑ, τα διαρθρωτικά ταμεία και οι επενδύσεις που έχουν ήδη κινητοποιηθεί. Σημαίνει, όμως, ότι περιορίζεται ένας εξαιρετικά ισχυρός και προσωρινός δημοσιονομικός μηχανισμός. Από εκεί και πέρα, η ανάπτυξη θα πρέπει να στηριχθεί περισσότερο στις ιδιωτικές επενδύσεις, στην παραγωγικότητα, στις εξαγωγές, στη βιομηχανία, στην τεχνολογία, στην αύξηση των πραγματικών εισοδημάτων και σε ένα κράτος ικανό να σχεδιάζει επενδύσεις χωρίς να εξαρτάται από έκτακτα ευρωπαϊκά εργαλεία. Αυτό είναι το πραγματικό μετα-RRF τεστ.
Το ενεργειακό κόστος επιστρέφει
Η αξιολόγηση γίνεται δυσκολότερη και από τη νέα ενεργειακή αβεβαιότητα. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή έχουν διατηρήσει το πετρέλαιο κοντά στα 90 δολάρια το βαρέλι, ενώ η τιμή του φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχει υπερδιπλασιαστεί σε σύγκριση με την αρχή του έτους.
Για την Ελλάδα, το ενεργειακό σοκ έχει πολλαπλή επίδραση: αυξάνει το κόστος παραγωγής των επιχειρήσεων, επιβαρύνει το εμπορικό ισοζύγιο, περιορίζει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών και δημιουργεί πιέσεις για νέες κρατικές επιδοτήσεις. Η χώρα μπορεί επομένως να βρίσκεται μπροστά σε μια δύσκολη εξίσωση ακριβότερης ενέργειας, μικρότερης ευρωπαϊκής ώθησης, αυξημένων δημόσιων αναγκών και ταυτόχρονης απαίτησης για διατήρηση υψηλών πλεονασμάτων.
Ποιος πληρώνει τη μείωση του χρέους;
Υπάρχει, τέλος, και ένα ερώτημα που δεν αποτυπώνεται πλήρως στις βαθμολογίες των οίκων: με ποιο κοινωνικό κόστος επιτυγχάνεται η δημοσιονομική προσαρμογή; Η πτώση του χρέους δεν μπορεί να αξιολογείται ανεξάρτητα από το διαθέσιμο εισόδημα, το κόστος στέγασης, την ακρίβεια, τις ληξιπρόθεσμες οφειλές και τη φορολογική επιβάρυνση της εργασίας. Ένα πρωτογενές πλεόνασμα μπορεί να αποτελεί θετικό μήνυμα για τους πιστωτές, αλλά δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη μιας ισχυρής κοινωνικά οικονομίας.
Εάν στηρίζεται σε υψηλή φορολογία, περιορισμένες δημόσιες επενδύσεις ή σε διαρκή συμπίεση της αγοραστικής δύναμης, τότε η δημοσιονομική επιτυχία κινδυνεύει να μετατραπεί σε αναπτυξιακή αδυναμία. Διότι χωρίς αύξηση των πραγματικών μισθών, διεύρυνση της παραγωγικής βάσης και ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής, η οικονομία δεν μπορεί να στηρίζει επ’ αόριστον υψηλά πλεονάσματα.
Από το τεστ του χρέους στο τεστ της οικονομίας
Οι αξιολογήσεις του φθινοπώρου πιθανότατα θα επιβεβαιώσουν ότι η Ελλάδα έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο στη διαχείριση του δημόσιου χρέους. Αυτό είναι θετικό, αλλά δεν είναι πλέον αρκετό.
Το επόμενο ελληνικό rating story θα κριθεί από βαθύτερα ερωτήματα σχετικά με το εάν μπορεί η ανάπτυξη να συνεχιστεί χωρίς ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, εάν η οικονομία αντέχει το ενεργειακό σοκ και εάν τα πρωτογενή πλεονάσματα είναι διατηρήσιμα χωρίς νέες θυσίες.
Η Ελλάδα φαίνεται ότι περνά το τεστ της δημοσιονομικής αξιοπιστίας. Το δυσκολότερο τεστ, όμως, αρχίζει τώρα: να αποδείξει ότι μπορεί να παράγει διατηρήσιμη ανάπτυξη μετά το Ταμείο Ανάκαμψης — χωρίς να μεταφέρει για ακόμη μία φορά ολόκληρο το κόστος στις πλάτες των πολιτών.
