«Η πολιτική εξουσία συγκεντρώθηκε, η οικονομική εξουσία ιδιωτικοποιήθηκε και η χώρα αποβιομηχανοποιήθηκε». Με αυτή τη φράση ο νέος πρωθυπουργός της Βρετανίας, Άντι Μπέρναμ, έδωσε ίσως το καθαρότερο μέχρι σήμερα στίγμα για την πολιτική κατεύθυνση που θέλει να ακολουθήσει.
Δεν ήταν απλώς μια ακόμη ομιλία ενός νέου πρωθυπουργού στη Βουλή των Κοινοτήτων. Ήταν μια ευθεία αμφισβήτηση του οικονομικού και πολιτικού μοντέλου που κυριάρχησε στη Βρετανία από τη δεκαετία του 1980 και μετά.
Ο Άντι Μπέρναμ, στην πρώτη του εμφάνιση στη Βουλή ως πρωθυπουργός, επέλεξε να ξεκινήσει όχι από τις εξαγγελίες αλλά από τη διάγνωση.
Και η διάγνωσή του ήταν εξαιρετικά πολιτική: συγκεντρωτικό κράτος, ιδιωτικοποίηση της οικονομικής εξουσίας, αποβιομηχάνιση, αποδυνάμωση της Αυτοδιοίκησης μέσω της λιτότητας και, τελικά, Brexit.
Μια ευθεία ρήξη με την κληρονομιά της Θάτσερ
Ο Μπέρναμ τοποθετεί την αφετηρία του βρετανικού προβλήματος στη δεκαετία του 1980. Είναι μια σαφής πολιτική αναφορά στην περίοδο της Μάργκαρετ Θάτσερ και στη μεγάλη αλλαγή του οικονομικού μοντέλου που ακολούθησε.
Η θέση του είναι ότι επί τέσσερις δεκαετίες η Βρετανία συγκέντρωνε όλο και περισσότερη πολιτική ισχύ στο κέντρο, την ίδια στιγμή που παρέδιδε κρίσιμα τμήματα της οικονομίας στην αγορά.
Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με τον νέο πρωθυπουργό, ήταν ότι ολόκληρες περιοχές της χώρας έχασαν τη βιομηχανική τους βάση χωρίς να αποκτήσουν τα εργαλεία για να οικοδομήσουν ένα νέο παραγωγικό μοντέλο.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μπέρναμ μιλά ιδιαίτερα για στέγη, νερό, ενέργεια και μεταφορές. Έχει ήδη υποστηρίξει ότι οι βασικές αυτές υπηρεσίες χρειάζονται ισχυρότερο δημόσιο έλεγχο, ενώ η κυβέρνησή του προωθεί παράλληλα μεγαλύτερη αποκέντρωση εξουσιών προς τις περιφέρειες και τις τοπικές κοινωνίες.
Οι δήμοι στο κέντρο της νέας πολιτικής
Υπάρχει όμως ένα σημείο στην ομιλία του που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Ελλάδα.
Ο Μπέρναμ συνδέει ευθέως τη λιτότητα με την αποδυνάμωση των δήμων. Υποστηρίζει ότι οι περικοπές δεν περιόρισαν απλώς τις δαπάνες τους, αλλά αφαίρεσαν από τις τοπικές αρχές τη δυνατότητα να παρεμβαίνουν στην οικονομία και να αντιστρέφουν την παρακμή των περιοχών τους.
Πρόκειται για μια διαφορετική αντίληψη για την Αυτοδιοίκηση: όχι ως απλό διαχειριστή υπηρεσιών, αλλά ως φορέα οικονομικής ανάπτυξης, κοινωνικής πολιτικής και δημιουργίας δημόσιας αξίας.
Άλλωστε ο ίδιος ο Μπέρναμ έφτασε στην Ντάουνινγκ Στριτ έχοντας προηγουμένως διοικήσει το Greater Manchester και έχει κάνει την αποκέντρωση ένα από τα κεντρικά στοιχεία της νέας κυβέρνησής του. Η δημιουργία του «No 10 North» στο Μάντσεστερ αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της κατεύθυνσης.
«Take back control» — αλλά ποιος είχε πραγματικά τον έλεγχο;
Ίσως η πολιτικά ισχυρότερη αντιστροφή στην ομιλία του αφορά το Brexit.
Ο Μπέρναμ παίρνει το σύνθημα «Take back control» και ουσιαστικά το στρέφει εναντίον εκείνων που το χρησιμοποίησαν.
Η θέση του είναι απλή: τι είδους «ανάκτηση ελέγχου» μπορεί να υπάρξει όταν οι ίδιες οι τοπικές κοινωνίες έχουν χάσει επί δεκαετίες τον έλεγχο πάνω στην οικονομία, στις βασικές υπηρεσίες και στις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον τους;
Για τον νέο Βρετανό πρωθυπουργό, το Brexit δεν αποτέλεσε τη λύση σε αυτή την κρίση. Την επιδείνωσε, συμβάλλοντας σε μια περίοδο χαμηλής ανάπτυξης και στασιμότητας της περιφερειακής αναγέννησης.
Το μεγάλο στοίχημα του Μπέρναμ
Η κριτική είναι σαφής. Το δύσκολο κομμάτι αρχίζει τώρα.
Ο Μπέρναμ θα πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να μετατρέψει αυτή τη διάγνωση σε πραγματικό κυβερνητικό σχέδιο: περισσότερη αποκέντρωση, επαναβιομηχάνιση, δημόσιες επενδύσεις, ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών και μεγαλύτερο δημόσιο έλεγχο πάνω στις βασικές υπηρεσίες, χωρίς παράλληλα να εκτροχιάσει τα δημόσια οικονομικά.
Οι Συντηρητικοί ήδη απαντούν ότι το σχέδιό του σημαίνει περισσότερο κράτος, περισσότερους φόρους και επιστροφή σε οικονομικές αντιλήψεις του παρελθόντος.
Ακριβώς γι’ αυτό η συζήτηση που ανοίγει στη Βρετανία ξεπερνά τον ίδιο τον Μπέρναμ.
Μετά από τέσσερις δεκαετίες κατά τις οποίες η ιδιωτικοποίηση, η συγκέντρωση οικονομικής δραστηριότητας και η περιορισμένη δυνατότητα παρέμβασης του κράτους αντιμετωπίστηκαν σχεδόν ως δεδομένα, ένας Βρετανός πρωθυπουργός δηλώνει πλέον ανοιχτά ότι το ίδιο το μοντέλο πρέπει να αλλάξει.
Και επιχειρεί να μεταφέρει το ερώτημα από το «πόσο κράτος θέλουμε» σε κάτι πολύ πιο ουσιαστικό:
Ποιος έχει τελικά την εξουσία πάνω στην οικονομία και πόση από αυτήν φτάνει πραγματικά στις τοπικές κοινωνίες;
Το χαρακτηριστικό απόσπασμα από την ομιλία του Άντι Μπέρναμ
Στο βίντεο που ακολουθεί, ο νέος πρωθυπουργός της Βρετανίας περιγράφει τη δική του διάγνωση για το πώς η χώρα οδηγήθηκε στη σημερινή κατάσταση:
«Από τη δεκαετία του 1980, αυτή η χώρα πήρε μια σειρά λανθασμένων αποφάσεων. Η πολιτική εξουσία συγκεντρώθηκε, η οικονομική εξουσία ιδιωτικοποιήθηκε, η χώρα αποβιομηχανοποιήθηκε. Ακολούθησαν μέτρα λιτότητας, τα οποία αποδυνάμωσαν τους δήμους και τους στέρησαν τη δυνατότητα να αναλάβουν δράση για να αναστρέψουν αυτή την κατάσταση.
Και στη συνέχεια, το Brexit επιδείνωσε τη ζημιά, σηματοδοτώντας την έναρξη μιας δεκαετίας χαμηλής ανάπτυξης και στασιμότητας στην αναζωογόνηση των περιοχών.
Η αλλαγή ξεκινά από την ειλικρίνεια. Αν δεν μιλήσουμε ευθέως για το τι πήγε στραβά, δεν θα καταφέρουμε να αλλάξουμε την κατάσταση.
Αντί να “πάρουμε πίσω τον έλεγχο”, ο συνδυασμός αυτών των πολιτικών αφαίρεσε τον έλεγχο από τα χέρια των τοπικών κοινωνιών σε ολόκληρη τη Βρετανία.
Εδώ και 40 χρόνια, πάρα πολλές περιοχές έχουν αφεθεί να παρακμάζουν. Πάρα πολλοί βρετανικοί εμπορικοί δρόμοι αφηγούνται την ιστορία αυτής της παρακμής.
Οι άνθρωποι λαχταρούν να τους δουν να αποκαθίστανται και να γίνονται ξανά όπως ήταν κάποτε.
Όμως δεν βλέπουν καμία ελπίδα αν συνεχίσουμε στον ίδιο δρόμο, με ένα αποτυχημένο οικονομικό μοντέλο, τα οφέλη του οποίου ελάχιστα φτάνουν σε περιοχές όπως οι δικές τους και το οποίο, αντίθετα, επιτρέπει στον πλούτο να αποσπάται και να διοχετεύεται αλλού».
