Ήταν Οκτώβριος του 2009 όταν το ΠΑΣΟΚ με πρόεδρο το Γιώργο Παπανδρέου κατέγραψε τη μεγαλύτερη νίκη στην ιστορία του απέναντι στη Νέα Δημοκρατία του Κώστα Καραμανλή.
Η Κυβέρνηση του Παπανδρέου έμεινε στην εξουσία για δυο ολόκληρα χρόνια. Παρά όμως το μικρό χρονικό διάστημα που έμεινε στα πράγματα πέτυχε πάνω από 100 προοδευτικές μεταρρυθμίσεις, σε όλους τους τομείς.
Η κυβέρνηση του Γιώργου Παπανδρέου, σε μια συγκυρία πρωτοφανούς παγκόσμιας χριματοπιστωτικής κρίσης, κλήθηκε να ισορροπήσει ανάμεσα στην αποτροπή της άμεσης χρεοκοπίας και την αναγκαιότητα ριζικού ανασχηματισμού της δομής του κράτους.
Παρά το γεγονός ότι η επικαιρότητα της εποχής μονοπωλήθηκε από τις σκληρές δημοσιονομικές προσαρμογές, το έργο που παρήχθη σε επίπεδο θεσμικών αλλαγών, διαφάνειας και εκσυγχρονισμού άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης και της καθημερινότητας των πολιτών.
Στην κορυφή της ατζέντας βρέθηκε η ριζική αλλαγή του τρόπου διακυβέρνησης και η εξυγίανση των οικονομικών του κράτους.
Η λειτουργία του Υπουργικού Συμβουλίου απέκτησε ουσιαστικό χαρακτήρα, ενώ εφαρμόστηκε μια συστηματική προσπάθεια περιορισμού των λειτουργικών δαπανών του Δημοσίου, οι οποίες μειώθηκαν κατά 22%, υποχωρώντας από τα 9,3 δισεκατομμύρια ευρώ το 2009 στα 7,3 δισεκατομμύρια ευρώ το 2011.
Παράλληλα, καταργήθηκαν οι παχυλά αμειβόμενες επιτροπές του παρελθόντος και εισήχθη για πρώτη φορά η ανοιχτή διαδικασία στελέχωσης θέσεων ευθύνης μέσω της πλατφόρμας open gov, βάζοντας τέλος στην παραδοσιακή αντιμετώπιση του κράτους ως κομματικού λαφύρου.
Στον τομέα της δημόσιας διοίκησης, η εισαγωγή του προγράμματος Διαύγεια αποτέλεσε μια πραγματική επανάσταση, καθώς καθιέρωσε την υποχρεωτική ανάρτηση κάθε απόφασης δημόσιου φορέα στο διαδίκτυο, καθιστώντας την άκυρη σε αντίθετη περίπτωση.
Το σύστημα προσλήψεων θωρακίστηκε περαιτέρω με την υπαγωγή όλων των κατηγοριών προσωπικού, μόνιμων και συμβασιούχων, στον έλεγχο του ΑΣΕΠ, ενώ θεσμοθετήθηκε και αντικειμενικό σύστημα επιλογής διευθυντικών στελεχών.
Για πρώτη φορά πραγματοποιήθηκε ολοκληρωμένη απογραφή των δημοσίων υπαλλήλων και ιδρύθηκε η Ενιαία Αρχή Πληρωμών, προσφέροντας στο Υπουργείο Οικονομικών έναν σαφή και ελεγχόμενο χάρτη του ανθρώπινου δυναμικού της χώρας, ο οποίος τελικά περιορίστηκε κατά περίπου 30%.
Η ψήφιση του νόμου για την Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση άνοιξε τον δρόμο για την ψηφιακή επικοινωνία του πολίτη με τις υπηρεσίες, την έκδοση πιστοποιητικών και την ηλεκτρονική πληρωμή φόρων.
Η καταπολέμηση της διαφθοράς και η ενίσχυση της διαφάνειας υποστηρίχθηκαν από ένα ισχυρό πλέγμα νομοθετικών πρωτοβουλιών.
Το «πόθεν έσχες» των πολιτικών προσώπων αναμορφώθηκε ριζικά με την υποχρέωση δημοσίευσης των δηλώσεων στο διαδίκτυο, ενώ θεσπίστηκε η δήμευση μη δηλωθέντων περιουσιακών στοιχείων.
Στην κοινοβουλευτική διαδικασία εισήχθη το υποχρεωτικό στάδιο της δημόσιας διαβούλευσης πριν από την κατάθεση κάθε νομοσχεδίου, απαγορεύτηκαν οι εκπρόθεσμες τροπολογίες και περιορίστηκε δραστικά το εύρος της βουλευτικής ασυλίας.
Για τον έλεγχο των οικονομικών του κράτους ιδρύθηκε το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, καθώς και Ειδική Διαρκής Επιτροπή Εξοπλιστικών Προγραμμάτων.
Στο μέτωπο του οικονομικού εγκλήματος, ποινικοποιήθηκε η φοροδιαφυγή, καταργήθηκε το τραπεζικό απόρρητο έναντι των ελεγκτικών αρχών, ιδρύθηκαν η Αρχή καταπολέμησης του μαύρου χρήματος και η Υπηρεσία Οικονομικής Αστυνομίας, ενώ καθιερώθηκε ο θεσμός του Εισαγγελέα Οικονομικού Εγκλήματος. Σημαντική θεσμική τομή υπήρξε και η μετατροπή της Στατιστικής Υπηρεσίας σε Ανεξάρτητη Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ), ώστε να διασφαλιστεί η αξιοπιστία των εθνικών στοιχείων.
Στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, το πρόγραμμα Καλλικράτης αναδιοργάνωσε πλήρως τον διοικητικό χάρτη της χώρας, μειώνοντας δραστικά τον αριθμό των δήμων και θεμελιώνοντας την περιφερειακή αυτοδιοίκηση με 13 αιρετές περιφέρειες, στις οποίες μεταφέρθηκαν κρίσιμες αναπτυξιακές αρμοδιότητες. Παράλληλα, δόθηκε το δικαίωμα του εκλέγεσθαι στους νέους από την ηλικία των 18 ετών.
Στο πεδίο της οικονομίας, η κυβέρνηση διαχειρίστηκε τη μεγαλύτερη κρίση της μεταπολιτευτικής περιόδου. Σχεδιάστηκε και χτίστηκε από το μηδέν ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Στήριξης, εξασφαλίζοντας το αρχικό πακέτο των 110 δισεκατομμυρίων ευρώ που απέτρεψε τη στάση πληρωμών.
Ακολούθησαν σκληρές διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στην επιμήκυνση του χρόνου αποπληρωμής, σε νέο πρόγραμμα στήριξης 109 δισεκατομμυρίων ευρώ και, τελικά, στην ιστορική συμφωνία της 26ης Οκτωβρίου 2011, η οποία προέβλεπε τη διαγραφή 105 δισεκατομμυρίων ευρώ από το δημόσιο χρέος που βρισκόταν στα χέρια ιδιωτών δανειστών (PSI).
Με τις αποφάσεις αυτές το έλλειμμα της Γενικής Κυβέρνησης μειώθηκε από το 15,7% του ΑΕΠ το 2009 στο 10,6% το 2010.
Στο εσωτερικό μέτωπο, άνοιξαν 150 κλειστά επαγγέλματα, ιδρύθηκε το Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου και το Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας για το τραπεζικό σύστημα, ενώ απλοποιήθηκαν οι διαδικασίες ίδρυσης επιχειρήσεων μέσω των υπηρεσιών μιας στάσης.
Για την κοινωνική προστασία, ψηφίστηκε ο νόμος για τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά, ενώ δημιουργήθηκε η ψηφιακή πλατφόρμα StartUpGreece για τη νεανική επιχειρηματικότητα.
Στην εργασία και την υγεία, η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος εξασφάλισε τη βιωσιμότητά του, προστατεύοντας τις συντάξεις κάτω των 1.000 ευρώ. Η δημιουργία του Ενιαίου Κέντρου Πληρωμής Συντάξεων σε συνδυασμό με την απογραφή των συνταξ
ιούχων αποκάλυψε δεκάδες χιλιάδες παράνομες συντάξεις. Η καθιέρωση της ηλεκτρονικής συνταγογράφησης αποτέλεσε δομική αλλαγή, μειώνοντας κατά 33% τη φαρμακευτική δαπάνη. Παράλληλα, ιδρύθηκε ο ΕΟΠΥΥ, το Κέντρο Πιστοποίησης Αναπηρίας (ΚΕΠΑ) και εφαρμόστηκαν στοχευμένα προγράμματα του ΟΑΕΔ για την απασχόληση ευπαθών ομάδων και νέων, ενώ εισήχθη η Κάρτα Εργασίας για την καταπολέμηση της αδήλωτης εργασίας.
Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση σφραγίστηκε από την ψήφιση του νέου νόμου για τα ΑΕΙ τον Αύγουστο του 2011 με την πρωτοφανή πλειοψηφία των τεσσάρων πέμπτων της Βουλής.
Ο νόμος αυτός καθιέρωσε τα Συμβούλια Ιδρύματος, έβαλε τέλος στο άσυλο της παρανομίας, κατάργησε τα παραταξιακά ψηφοδέλτια και εισήγαγε χρονικά όρια σπουδών και αξιολόγηση των καθηγητών.
Στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση παρουσιάστηκε το σχέδιο για το «Νέο Σχολείο», με την εισαγωγή της Πληροφορικής και των Αγγλικών από την Πρώτη Δημοτικού, ενώ στην τριτοβάθμια λειτούργησε το σύστημα «Εύδοξος» για την ηλεκτρονική διανομή των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων.
Στους τομείς του περιβάλλοντος και της αγροτικής πολιτικής, θεσπίστηκαν το Πράσινο Ταμείο, ο νόμος για την προστασία της βιοποικιλότητας και την ανακύκλωση, και επιταχύνθηκε η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Για την προστασία των καταναλωτών καθιερώθηκε το Κοινωνικό Οικιακό Τιμολόγιο της ΔΔΗ. Στην πολεοδομία, η έκδοση οικοδομικών αδειών πέρασε στους μηχανικούς μελετητές, αφαιρώντας την αρμοδιότητα από τις πολεοδομίες, και ρυθμίστηκε το ζήτημα των αυθαιρέτων.
Στην αγροτική παραγωγή, δημιουργήθηκαν το Μητρώο Αγροτών και το ενιαίο μητρώο εμπόρων, ενώ αναδιαρθρώθηκαν ο ΕΛΓΑ και οι αγροτικοί συνεταιρισμοί.
Τέλος, στον τομέα της δικαιοσύνης και των κοινωνικών δικαιωμάτων, αποδεσμεύτηκε η επιλογή της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων από την εκτελεστική εξουσία μέσω της ακρόασης από τη Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής, και ψηφίστηκε ο νόμος για την ταχεία εκδίκαση υποθέσεων διαφθοράς πολιτικών προσώπων.
Στο μεταναστευτικό, ο νέος Κώδικας Ελληνικής Ιθαγένειας έδωσε τη δυνατότητα σε νόμιμους μετανάστες και στα παιδιά της δεύτερης γενιάς που γεννήθηκαν ή μεγάλωσαν στην Ελλάδα να αποκτήσουν την ελληνική ιθαγένεια, ενώ τους παραχωρήθηκε και το δικαίωμα συμμετοχής στις δημοτικές εκλογές, κάνοντας ένα αποφασιστικό βήμα προς την κοινωνική ενσωμάτωση.
Η διετία 2009-2011 υπήρξε μια περίοδος έντονων αντιθέσεων, όπου η πίεση των δημοσιονομικών μεγεθών συνυπήρξε με μια πρωτοφανή παραγωγή θεσμικών μεταρρυθμίσεων. Πολλές από τις δομές που δημιουργήθηκαν τότε αποτελούν μέχρι σήμερα τη ραχοκοκαλιά του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
17 χρόνια μετά: Η μεγάλη οπισθοδρόμηση από τη διαφάνεια και τον έλεγχο στο «μπάζωμα» και στον «έλεγχο» της κάλπης
Η μετάβαση στο σήμερα αναδεικνύει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Δεκαεπτά χρόνια μετά, το σκηνικό της χώρας μοιάζει να έχει αντιστραφεί, με την κοινωνία να βιώνει μια βαθιά και παρατεταμένη κρίση εμπιστοσύνης απέναντι στους πιο κρίσιμους πυλώνες του κράτους δικαίου.
Η μεγαλύτερη πληγή εντοπίζεται εκεί που οι πολίτες θα έπρεπε να αναζητούν το έσχατο καταφύγιό τους: στην Ελληνική Δικαιοσύνη. Όλες οι σύγχρονες μετρήσεις της κοινής γνώμης αποτυπώνουν με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο ένα διογκούμενο κύμα αμφισβήτησης και απαξίωσης των θεσμών, καθώς η αίσθηση του δικαίου και της ισονομίας μοιάζει να υποχωρεί κάτω από το βάρος των εξελίξεων.
Αυτή η θεσμική κρίση δεν γεννήθηκε στο κενό. Τροφοδοτείται καθημερινά από μια διαρκή θύελλα σκανδάλων που κλονίζουν τα θεμέλια της διαφάνειας, δημιουργώντας την αίσθηση μιας ανεξέλεγκτης οπισθοδρόμησης. Από την υπόθεση των τηλεφωνικών υποκλοπών και τις σκιές στη διαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων στον ΟΠΕΚΕΠΕ, μέχρι τις καταγγελίες για τα «σπιτάκια ανακύκλωσης», η λίστα των ανοιχτών μετώπων μοιάζει να μην έχει τελειωμό. Στην κορυφή αυτής της πυραμίδας της κοινωνικής οργής και απογοήτευσης βρίσκεται το εθνικό τραύμα των Τεμπών, μια τραγωδία που μετατράπηκε σε σύμβολο της θεσμικής δυσλειτουργίας και της απαίτησης για μια δικαιοσύνη που δεν θα καθυστερεί και δεν θα συγκαλύπτει.
Μέσα σε αυτό το ήδη επιβαρυμένο κλίμα, η συζήτηση για την ποιότητα της δημοκρατίας μεταφέρεται πλέον και στο επίπεδο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η προώθηση του νέου νομοσχεδίου, το οποίο καταργεί τη δεύτερη Κυριακή των αυτοδιοικητικών εκλογών, έρχεται να ανατρέψει κεκτημένα ετών στην αντιπροσωπευτικότητα της τοπικής κάλπης. Η δημόσια μάλιστα παραδοχή από τα πλέον επίσημα χείλη, όπως του προέδρου της ΚΕΔΕ, ότι η αλλαγή αυτή γίνεται στοχευμένα για να αποφευχθούν εκλογικά αποτελέσματα όπως αυτό του Δήμου Αθηναίων, απογυμνώνει τη μεταρρύθμιση από κάθε αυτοδιοικητικό επιχείρημα. Αντί για την ενίσχυση της συμμετοχής και της αποκέντρωσης, η τοπική δημοκρατία εργαλειοποιείται προκειμένου να διασφαλιστεί ο στενός κομματικός έλεγχος των τοπικών κοινωνιών, επιβεβαιώνοντας ότι το κράτος επιστρέφει σε ξεπερασμένες πρακτικές του παρελθόντος.
Η διέξοδος της κάλπης: Η αναγκαιότητα για μια νέα θεσμική επανεκκίνηση
Απέναντι σε αυτό το γκρίζο τοπίο της θεσμικής παρακμής και της αμφισβήτησης, η απάντηση δεν μπορεί να είναι η παραίτηση, αλλά η ενεργός συμμετοχή. Η διέξοδος από αυτόν τον φαύλο κύκλο της αδιαφάνειας και του συγκεντρωτισμού περνάει αναγκαστικά μέσα από την κορυφαία δημοκρατική διαδικασία.
Οι επόμενες εθνικές εκλογές δεν θα αποτελέσουν απλώς μια ακόμα αναμέτρηση για την εναλλαγή προσώπων στην εξουσία, αλλά μια καθοριστική στιγμή για την ίδια τη μοίρα των θεσμών της χώρας.
Υπάρχει λύση, και αυτή βρίσκεται στην πολιτική αλλαγή που θα θέσει ως προτεραιότητα την αποκατάσταση του κράτους δικαίου, την πραγματική ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και την επιστροφή της εξουσίας στους πολίτες μέσα από μια ισχυρή, αυτόνομη Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Η κάλπη προσφέρει τη μεγάλη ευκαιρία να μπει ένα οριστικό τέλος στην οπισθοδρόμηση και να μπουν οι βάσεις για μια νέα, σύγχρονη θεσμική επανεκκίνηση που τόσο ανάγκη έχει ο τόπος.
