Έχουν περάσει περισσότεροι από δύο μήνες από εκείνη τη στιγμή που ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε με κατηγορηματικότητα την κατάπαυση του πυρός με το Ιράν, δηλώνοντας τότε ότι οι δύο πλευρές βρίσκονται «στα πρόθυρα» μιας ιστορικής συμφωνίας.
Ήταν 7 Απριλίου όταν ο Αμερικανός πρόεδρος ανέφερε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι οι δύο πλευρές «είχαν προχωρήσει πολύ», αλλά χρειάζονταν περίπου δύο εβδομάδες προκειμένου «η συμφωνία να ολοκληρωθεί και να οριστικοποιηθεί». «Είναι τιμή μας να βλέπουμε αυτό το μακροχρόνιο πρόβλημα να πλησιάζει στην επίλυσή του», έγραφε τότε σε ύφος θριαμβευτικό, σχεδόν ανακουφιστικό.
Φυσικά, καμία επίλυση δεν υπήρξε. Παρόλα αυτά, ο Τραμπ πέρασε τους δύο μήνες που μεσολάβησαν επαναλαμβάνοντας σχεδόν μηχανικά πως η συμφωνία ήταν «προ των πυλών» — μια έκφραση που σταδιακά έχασε κάθε σημασιολογικό βάρος, μετατρεπόμενη σε τελετουργική επίκληση.
Συμπεριλαμβανομένης της περιόδου πριν από την κατάπαυση του πυρός, το έχει κάνει τουλάχιστον 37 φορές. Η καταμέτρηση προέρχεται από το CNN, το οποίο παρακολούθησε συστηματικά τις δημόσιες παρεμβάσεις του προέδρου: 37 φορές ο Αμερικανός πρόεδρος έχει δηλώσει άμεσα — είτε σε αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είτε σε δημόσιες εμφανίσεις, είτε σε τηλεφωνικές επικοινωνίες με μέσα ενημέρωσης — πως η συμφωνία επίκειται ή πως το Ιράν είναι «απελπισμένο» να καταλήξει σε συμβιβασμό.
Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι αυτό ανταποκρίνεται σήμερα περισσότερο στην πραγματικότητα από ό,τι στις 7 Απριλίου. Κανένα νέο έγγραφο, καμία αλλαγή στάσης από την πλευρά της Τεχεράνης, καμία υπογραφή. Παρόλα αυτά ο Τραμπ συνεχίζει να το λέει, είτε επειδή έχει ψευδαισθήσεις, είτε επειδή προσπαθεί να ηρεμήσει τις χρηματοπιστωτικές αγορές, είτε επειδή πιστεύει ότι μπορεί να το κάνει πραγματικότητα απλώς και μόνο με τη δύναμη της θέλησής του — μια μορφή μαγικής σκέψης που δεν είναι άγνωστη στην ιστορία της προεδρίας του, αλλά εδώ αποκτά σχεδόν παραληρηματική ένταση.
Είναι όμως σαφές ότι πρόκειται για έναν ισχυρισμό που ο κόσμος δεν πρέπει πλέον να παίρνει στα σοβαρά.
Η αφετηρία της αισιοδοξίας: 23 Μαρτίου
Όλα ξεκίνησαν στις 23 Μαρτίου, λιγότερο από έναν μήνα μετά την έναρξη του πολέμου. Ο Τραμπ μιλούσε σε δημοσιογράφους έξω από το Air Force One για υποτιθέμενες ειρηνευτικές συνομιλίες και έκανε λόγο για «σημαντικά σημεία συμφωνίας — θα έλεγα, σχεδόν σε όλα τα σημεία». Ήταν μια δήλωση που δεν συνοδευόταν από καμία απολύτως τεκμηρίωση, ούτε καν από μια ανεπίσημη ενημέρωση. Στην πραγματικότητα, το Ιράν είχε ήδη διαψεύσει ότι διεξάγονται οποιεσδήποτε διαπραγματεύσεις, αλλά αυτή η λεπτομέρεια δεν φαινόταν να πτοεί τον Αμερικανό πρόεδρο.
Μέχρι την επόμενη μέρα, άρχισε να επαναλαμβάνει αυτό που έχει γίνει πλέον το μόνιμο ρεφρέν του: ότι το Ιράν ήταν «απελπισμένο» να κλείσει μια συμφωνία. Η λέξη «απελπισμένο» δεν ήταν τυχαία — μετέφερε μια συγκεκριμένη εικόνα: του Ιράν ως αδύναμου, πιεζόμενου, έτοιμου να υποκύψει. «Νομίζω ότι θα τον τελειώσουμε [τον πόλεμο]», πρόσθεσε ο Τραμπ, για να κλείσει με μια δόση ρεαλισμού που σπάνια τον χαρακτηρίζει: «Δεν μπορώ να σας το πω με βεβαιότητα».
Η κλιμάκωση του αφηγήματος
Μέχρι τις 25 Μαρτίου, το αφήγημα είχε ήδη σκληρύνει: το Ιράν ήθελε «πάρα πολύ να κάνει μια συμφωνία». Μία ημέρα αργότερα, σε μια συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου, η ένταση ανέβηκε κι άλλο: το Ιράν «ικέτευε για μια συμφωνία». Η επιλογή του ρήματος «ικέτευε» — τόσο θεατρική όσο και πολιτικά φορτισμένη — αποκάλυπτε την τακτική: να παρουσιαστεί η Τεχεράνη ως εκλιπαρούσα και η Ουάσιγκτον ως γενναιόδωρη διαμεσολαβήτρια.
Υπάρχει όμως μια ειρωνεία που διαπερνά αυτή την αφήγηση, και ο συγγραφέας του αρχικού άρθρου την επισημαίνει με νηφάλιο τρόπο: παρά το γεγονός ότι «αγωνιούσε τόσο πολύ» να κλείσει αυτή τη συμφωνία, το Ιράν έχει καταφέρει με κάποιο τρόπο να αντιστέκεται για δυόμισι ακόμα μήνες. Αν πράγματι το Ιράν ήταν τόσο απελπισμένο, θα είχε ήδη υπογράψει. Αλλά δεν υπέγραψε. Ούτε έδειξε καμία διάθεση να υπογράψει.
Οι συνεχείς προβλέψεις και η κατάπαυση του πυρός
Στις 29 Μαρτίου, κατά τη διάρκεια μιας σύντομης συνομιλίας με δημοσιογράφους στο Air Force One, ο Τραμπ ρωτήθηκε αν προέβλεπε την επίτευξη συμφωνίας «την επόμενη εβδομάδα». Η απάντηση ήταν άμεση και κατηγορηματική: «Βλέπω συμφωνία με το Ιράν, ναι».
Σε αυτό το σημείο, οι προβλέψεις του Τραμπ άρχισαν να γίνονται πιο επίμονες και πιο συγκεκριμένες. Στις 6 Απριλίου, είπε ότι είχαν φτάσει «πολύ κοντά σε συμφωνία» προτού σημειωθεί ένα πισωγύρισμα — ένα πισωγύρισμα που δεν προσδιόρισε, ούτε εξήγησε.
Την επόμενη μέρα, 7 Απριλίου, ανακοίνωσε την κατάπαυση του πυρός. Η κατάπαυση αυτή υποτίθεται ότι θα διαρκούσε δύο εβδομάδες, ενόσω οι δύο πλευρές θα επεξεργάζονταν μια συμφωνία. Δύο εβδομάδες πέρασαν. Δεν υπήρξε συμφωνία.
Απρίλιος: ο μήνας της βεβαιότητας
Μια εβδομάδα μετά την κατάπαυση, στις 15 Απριλίου, ο Τραμπ δήλωσε στο Fox Business: «Νομίζω ότι πλησιάζει στο τέλος. Βλέπω πως είμαστε πολύ κοντά στο τέλος». Και πρόσθεσε, με μια σχεδόν μηχανική επανάληψη: «Νομίζω ότι θέλουν πάρα πολύ να κάνουν μια συμφωνία».
Τις επόμενες ημέρες, ο Τραμπ πρακτικά διαβεβαίωνε ότι όλα είχαν τελειώσει. «Φαίνεται πολύ καλό το ότι πρόκειται να κάνουμε μια συμφωνία με το Ιράν, και θα είναι μια καλή συμφωνία», δήλωσε στους δημοσιογράφους στις 16 Απριλίου.
Μέχρι τις 17 Απριλίου, ο ρυθμός είχε γίνει εκρηκτικός. Σε τρεις διαφορετικές εμφανίσεις μέσα στην ίδια ημέρα, ισχυρίστηκε διαδοχικά ότι το Ιράν είχε «συμφωνήσει σε όλα», ότι «νομίζω ότι θα έχουμε συμφωνία την επόμενη ή τη μεθεπόμενη μέρα» και ότι «δεν νομίζω ότι υπάρχουν πολλές σημαντικές διαφορές». Τρεις διαφορετικές διατυπώσεις, ένα κοινό μήνυμα: η συμφωνία είναι εδώ, απλά δεν την βλέπετε ακόμα.
Στις 20 Απριλίου, ανάρτηση στο Truth Social: πρόβλεψε ότι «θα γίνουν όλα, σχετικά γρήγορα!» Τα θαυμαστικά δεν ήταν τυχαία — μετέφεραν ενθουσιασμό, σχεδόν παιδικό. Αλλά τα πράγματα δεν έγιναν. Ούτε γρήγορα, ούτε αργά.
Παρά το γεγονός ότι καμία από αυτές τις προβλέψεις δεν επαληθεύτηκε, το Ιράν εξακολουθούσε, στα λόγια του Τραμπ, να «πεθαίνει για μια συμφωνία» στις 30 Απριλίου. Η μεταφορά είχε πλέον γίνει ακραία — από το «απελπισμένο» στο «ικέτευε» και από εκεί στο «πεθαίνει».
Μάιος: μια προσωρινή συγκράτηση και επιστροφή
«Όταν τελειώσει ο πόλεμος, κάτι που δεν θα αργήσει πολύ…» δήλωσε ρισκάροντας μια ακόμα πρόβλεψη στους δημοσιογράφους την 1η Μαΐου. Η προφορική παύση μετά το «πολύ» είχε το δικό της βάρος — σαν να ήθελε να δημιουργήσει προσμονή.
Ακολούθησε ένα διάστημα σχετικής συγκράτησης. Ο Τραμπ δεν σταμάτησε να μιλά για το Ιράν, αλλά οι άμεσες προβλέψεις αραίωσαν. Ίσως ακόμα και ο ίδιος αντιλήφθηκε, έστω και υποσυνείδητα, ότι η επανάληψη είχε αρχίσει να φθείρει την αξιοπιστία του. Ίσως οι σύμβουλοί του τον συμβούλευσαν να μετριάσει τον τόνο.
Αλλά η συγκράτηση δεν κράτησε. Στις 18 Μαΐου, ανακοίνωσε ότι αναβάλλει στρατιωτικά πλήγματα για «δύο ή τρεις ημέρες» μετά από αίτημα χωρών της Μέσης Ανατολής, «επειδή πιστεύουν ότι πλησιάζουν πολύ στο να κλείσουν συμφωνία». Η αναβολή στρατιωτικών πληγμάτων είναι ένα βαρύ επιχειρησιακό μέτρο — και το να τη δικαιολογεί κανείς με μια συμφωνία που δεν υπάρχει είναι, ήπια ειπωμένο, τολμηρό.
Σε αυτό το κρίσιμο σημείο, ακόμη και ο ίδιος ο Τραμπ φάνηκε να αναγνωρίζει, έστω και αμυδρά, το μοτίβο που είχε δημιουργήσει. «Υπήρξαν φάσεις που νομίζαμε ότι είμαστε αρκετά κοντά στο να κάνουμε μια συμφωνία και δεν απέδωσε», δήλωσε, προτού προσθέσει: «Αλλά αυτό είναι λίγο διαφορετικό». Ήταν μια σπάνια στιγμή αυτοαναφορικότητας — μια αναγνώριση ότι το παρελθόν ήταν γεμάτο αποτυχημένες προβλέψεις, συνοδευόμενη όμως από την πεποίθηση ότι «αυτή τη φορά είναι αλλιώς».
Δεν ήταν διαφορετικό. Οι επόμενες εβδομάδες το απέδειξαν.
Τα τέλη Μαΐου: ο θρίαμβος χωρίς περιεχόμενο
Ο Τραμπ παρέμεινε απτόητος. «Θα τελειώσουμε αυτόν τον πόλεμο πολύ γρήγορα», δήλωσε στις 19 Μαΐου σε μια εκδήλωση του Κογκρέσου. Η λέξη «πολύ» είχε γίνει πλέον υποχρεωτικό επίρρημα.
Μέχρι τις 23 Μαΐου, επέστρεψε σε έναν γύρο θριάμβου που θύμιζε έντονα εκείνον της 17ης Απριλίου. Δήλωσε ότι η κυβέρνηση «πλησιάζει πολύ περισσότερο» σε μια συμφωνία — το συγκριτικό βαθμό «περισσότερο» ήταν μια νέα πινελιά, σαν να ήθελε να υποδείξει πρόοδο εκεί όπου δεν υπήρχε καμία. Είπε ότι η συμφωνία «σε μεγάλο βαθμό» είχε κλείσει, υπό την αίρεση της οριστικοποίησης — μια διατύπωση που θύμιζε νομικό ευφημισμό. Και υποστήριξε ότι η συμφωνία θα ανακοινωθεί «σύντομα», καθώς συζητούνταν οι «τελευταίες λεπτομέρειες». Οι «τελευταίες λεπτομέρειες» είναι μια από τις πιο ευέλικτες εκφράσεις στη ρητορική των διαπραγματεύσεων: μπορούν να διαρκέσουν ημέρες, εβδομάδες, μήνες.
Στις 28 Μαΐου, σε συνέντευξή του στη νύφη του, Λάρα Τραμπ, η περιγραφή είχε γίνει πιο μετριοπαθής — αλλά όχι λιγότερο αόριστη: τα πράγματα ήταν «κοντά σε μια πολύ καλή συμφωνία».
Ιούνιος: η ίδια υπόσχεση, η ίδια απουσία
Ακόμη και την τελευταία Κυριακή πριν από τη δημοσίευση του άρθρου, ο Τραμπ διαβεβαίωνε πως Ιράν και Ισραήλ ήταν «πολύ κοντά στο να έχουν μια συμφωνία», την οποία, προειδοποίησε, διακυβεύουν με το να εμπλέκονται σε μια παράπλευρη συμπλοκή. «Είμαστε πολύ κοντά σε μια τελική συμφωνία με το Ιράν», δήλωσε στο Axios. «Θα είναι μια καλή συμφωνία. Δεν θέλω να τιναχτεί στον αέρα εξαιτίας αυτού που συμβαίνει τώρα».
Αυτή ήταν τουλάχιστον η τρίτη φορά που ο Τραμπ δήλωνε στο ίδιο μέσο — το Axios — ότι μια συμφωνία επίκειται. Τη Δευτέρα, κατά τη διάρκεια μιας τηλεφωνικής συγκέντρωσης για τον φιλοπόλεμο γερουσιαστή Λίντσεϊ Γκράχαμ από τη Νότια Καρολίνα, ο Τραμπ προέβλεψε και πάλι μια «ολοκληρωτική νίκη» μέσα στις επόμενες δύο εβδομάδες. «Διαπραγματευόμαστε τώρα· θέλουν να κάνουν μια πολύ καλή συμφωνία», δήλωσε. «Είναι πρόθυμοι να μας δώσουν τα πάντα».
Συμπέρασμα: το κόστος μιας επαναλαμβανόμενης ψευδαίσθησης
Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η συμφωνία θα γίνει. Το ερώτημα είναι τι σημαίνει για έναν ηγέτη να επαναλαμβάνει 37 φορές έναν ισχυρισμό που η πραγματικότητα διαψεύδει συνεχώς. Οι απαντήσεις είναι τρεις, και καμία δεν είναι ενθαρρυντική.
Η πρώτη είναι η ψευδαίσθηση: ο Τραμπ μπορεί πράγματι να πιστεύει όσα λέει. Σε ένα πλαίσιο όπου η πληροφόρηση φιλτράρεται από στενούς συμβούλους και όπου η επιβεβαίωση της πραγματικότητας είναι προαιρετική, η αυθεντική πεποίθηση δεν αποκλείεται.
Η δεύτερη είναι ο τακτικισμός: η υπόσχεση μιας επικείμενης συμφωνίας μπορεί να ηρεμεί τις χρηματοπιστωτικές αγορές — ειδικά τις αγορές ενέργειας που είναι ευαίσθητες στις γεωπολιτικές εντάσεις. Μπορεί επίσης να διατηρεί υψηλό το ηθικό των συμμάχων και χαμηλή την πίεση για στρατιωτική κλιμάκωση.
Η τρίτη είναι η θέληση: η πίστη ότι αν το πεις αρκετές φορές, με αρκετή ένταση, με αρκετή δημόσια έκθεση, η πραγματικότητα θα συμμορφωθεί. Είναι μια μορφή μαγικής σκέψης που έχει βαθιές ρίζες στην κουλτούρα της αυτοβοήθειας και της «εκδήλωσης» — αλλά είναι επικίνδυνη όταν ασκείται από τον αρχηγό του ισχυρότερου στρατού στην ανθρώπινη ιστορία.
Ανεξάρτητα από την απάντηση, ένα πράγμα είναι σαφές: ο κόσμος δεν μπορεί πλέον να παίρνει στα σοβαρά αυτές τις προβλέψεις. Οχι επειδή μια συμφωνία είναι αδύνατη — η ιστορία είναι γεμάτη από ξαφνικές διπλωματικές ανατροπές — αλλά επειδή ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται έχει στερηθεί κάθε αξιοπιστίας. Όταν λες 37 φορές «αύριο», έρχεται μια στιγμή που το «αύριο» παύει να σημαίνει οτιδήποτε.
