Η αρχιτεκτονική ασφαλείας της ΕΕ δοκιμάζεται συχνά στις παρυφές της Ανατολικής Μεσογείου, αναδεικνύοντας μια δομική αντίφαση ανάμεσα στις διακηρύξεις αλληλεγγύης και την πρακτική εφαρμογή των ιδρυτικών συνθηκών.
Στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης βρίσκεται το Άρθρο 42, παράγραφος 7 της Συνθήκης της Λισαβόνας, η λεγόμενη «ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής», η οποία ορίζει ότι αν ένα κράτος-μέλος δεχθεί ένοπλη επίθεση στο έδαφός του, τα υπόλοιπα κράτη-μέλη έχουν την υποχρέωση να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που διαθέτουν.
Παρά τις σαφείς προβλέψεις, η περίπτωση της Κύπρου αναδεικνύει ένα παράδοξο. Ενώ μεμονωμένα ευρωπαϊκά κράτη έχουν προχωρήσει σε διμερείς αμυντικές συμφωνίες και παροχή στήριξης προς τη Λευκωσία, η Ευρωπαϊκή Ένωση ως συλλογικό όργανο φαίνεται να τηρεί μια στάση αναμονής, αποφεύγοντας την ενεργοποίηση των θεσμικών μηχανισμών που θα μετέτρεπαν την κυπριακή ασφάλεια σε ευρωπαϊκή υπόθεση. Η απουσία μιας ενιαίας, θεσμικής αντίδρασης σε επίπεδο Ένωσης δεν αποτελεί απλώς μια γραφειοκρατική παράλειψη, αλλά μια πολιτική επιλογή που εκθέτει τα κενά στην κοινή εξωτερική πολιτική και πολιτική ασφάλειας.
Το κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει αφορά τη στάση των άμεσα εμπλεκομένων κυβερνήσεων. Η Αθήνα και η Λευκωσία βρίσκονται μπροστά σε ένα στρατηγικό δίλημμα: έχει τεθεί το ζήτημα της ενεργοποίησης του Άρθρου 42.7 με την απαραίτητη ένταση στα ευρωπαϊκά φόρα; Ενώ η ρητορική περί «ευρωπαϊκής θωράκισης» είναι σταθερή, η επίσημη διπλωματική οδός για την επικύρωση αυτής της συνδρομής παραμένει ακανθώδης. Η ελληνική κυβέρνηση και η προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας καλούνται να απαντήσουν αν η στρατηγική τους εξαντλείται σε διμερείς επαφές ή αν υπάρχει η πρόθεση να εξαναγκαστεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να αναλάβει τις ευθύνες που απορρέουν από το καταστατικό της.
Η ενεργοποίηση της ρήτρας συνδρομής δεν είναι μια απλή συμβολική κίνηση· είναι η πράξη που μετατρέπει την ΕΕ από μια οικονομική ένωση σε μια οντότητα με γεωπολιτικό εκτόπισμα. Αν η Αθήνα και η Λευκωσία δεν θέσουν το θέμα με απόλυτη σαφήνεια στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, διακινδυνεύουν να παγιωθεί μια κατάσταση όπου η αλληλεγγύη θα παρέχεται «κατά περίπτωση» και όχι ως αδιαπραγμάτευτη θεσμική υποχρέωση. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι οι ρήτρες που δεν επικαλούνται, τείνουν να ατροφούν, αφήνοντας τα κράτη της περιφέρειας εκτεθειμένα στις ορέξεις περιφερειακών αναθεωρητικών δυνάμεων.
