Η ενεργειακή μετάβαση στην Ελλάδα βρίσκεται σε ένα εξαιρετικά κρίσιμο σταυροδρόμι, όπου η ρητορική της «πράσινης ανάπτυξης» συγκρούεται με τη σκληρή πραγματικότητα των αριθμών και της καθημερινότητας των πολιτών. Την ώρα που η κυβέρνηση παρουσιάζει τη διαβούλευση για το νέο χωροταξικό πλαίσιο των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας ως ένα αποφασιστικό βήμα προς τον εκσυγχρονισμό, η εικόνα που αναδύεται από την ενεργειακή αγορά δεν αποκαλύπτει απλώς αντιφάσεις, αλλά μια βαθιά συστημική στρέβλωση με οδυνηρές κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις.
Το παράδοξο είναι πλέον ορατό σε όλους. Η χώρα παράγει τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας από τον ήλιο και τον άνεμο, σε τέτοιο βαθμό που το εθνικό δίκτυο αδυνατεί να τις απορροφήσει. Ωστόσο, αυτή η υπερπαραγωγή καθαρής ενέργειας, αντί να λειτουργεί ως μοχλός αποσυμπίεσης των οικογενειακών προϋπολογισμών, καταλήγει σε ένα περιβάλλον όπου η Ελλάδα φιγουράρει σταθερά στις πρώτες θέσεις των πιο ακριβών χωρών διεθνώς στην ηλεκτρική ενέργεια.
Αυτή η αποτυχία μετακύλισης του οφέλους στους καταναλωτές γίνεται ακόμα πιο προκλητική αν αναλογιστεί κανείς το τίμημα που καταβάλλουν οι χιλιάδες μικρομεσαίοι παραγωγοί. Περίπου 20.000 επενδυτές σε φωτοβολταϊκά συστήματα βρίσκονται σήμερα σε κατάσταση οικονομικής ασφυξίας, αντιμέτωποι με εκτεταμένες και βίαιες περικοπές στην ισχύ που διοχετεύουν στο δίκτυο. Καθώς οι υποδομές αδυνατούν να διαχειριστούν τον όγκο της παραγωγής, το σύστημα απορρίπτει τη «χρυσή» ενέργεια των μικρών παραγωγών πριν καν αυτή φτάσει στην κατανάλωση. Η απώλεια εισοδήματος για αυτούς τους ανθρώπους αγγίζει σε πολλές περιπτώσεις το δραματικό ποσοστό του 50%, ανατρέποντας πλήρως τον προγραμματισμό τους και υπονομεύοντας την αξιοπιστία των πράσινων επενδύσεων στη βάση της κοινωνίας.
Στον αντίποδα αυτής της οικονομικής αιμορραγίας των μικρών, η αγορά ενέργειας φαίνεται να λειτουργεί ως πεδίο ακραίας συσσώρευσης πλούτου για τους ελάχιστους και ισχυρούς. Οι εκτιμήσεις που κάνουν λόγο για υπερκέρδη των μεγάλων ενεργειακών ομίλων, τα οποία ενδέχεται να προσεγγίσουν το αστρονομικό ποσό του 1,3 δισεκατομμυρίου ευρώ για το τρέχον έτος, πυροδοτούν μια δικαιολογημένη κοινωνική έκρηξη και έντονη κριτική. Το υφιστάμενο μοντέλο δεν υπηρετεί την κοινωνική ευημερία ούτε την πραγματική ενεργειακή αυθύπαρξη της χώρας, αλλά μετατρέπεται σε έναν μηχανισμό προνομιακής μεταχείρισης συγκεκριμένων επιχειρηματικών συμφερόντων. Η απάντηση των κυβερνητικών κύκλων, που αποδίδουν τις δυσλειτουργίες αποκλειστικά στη διεθνή αστάθεια και σε τεχνικές προσαρμογές, μοιάζει πλέον με αδύναμο πρόσχημα μπροστά στο μέγεθος της αδικίας.
Οι ειδικοί της αγοράς είναι σαφείς και κατηγορηματικοί. Το πρόβλημα της Ελλάδας δεν είναι η έλλειψη παραγωγικής ικανότητας, αλλά η χρόνια, εγκληματική ολιγωρία στην ανάπτυξη υποδομών αποθήκευσης και μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Η αλόγιστη και χωρίς στρατηγικό σχεδιασμό αδειοδότηση νέων μεγάλων έργων ΑΠΕ, χωρίς την παράλληλη αναβάθμιση των δικτύων, δημιούργησε μια ασφυκτική συμφόρηση. Το αποτέλεσμα είναι ένα ηλεκτρικό σύστημα ανέτοιμο, το οποίο αντί να αποτελεί το όχημα για το κοινό καλό, μεταλλάσσεται σε πεδίο νέων ανισοτήτων, όπου ο πλούτος των φυσικών πόρων της χώρας ιδιωτικοποιείται και το κόστος της μετάβασης κοινωνικοποιείται.
Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό τοπίο, η ανάγκη για μια ριζική αναθεώρηση της ενεργειακής πολιτικής γίνεται πιο επιτακτική από ποτέ. Η έννοια της «ενεργειακής δημοκρατίας» δεν αποτελεί πλέον μια θεωρητική προσέγγιση, αλλά μια άμεση κοινωνική αναγκαιότητα. Απαιτείται ένα νέο μοντέλο, το οποίο θα μεταφέρει το κέντρο βάρους στους πολίτες, στις ενεργειακές κοινότητες και στην τοπική αυτοδιοίκηση, επιτρέποντάς τους να παράγουν, να αποθηκεύουν και να διαχειρίζονται την ενέργεια που καταναλώνουν. Μόνο μέσα από τον εκδημοκρατισμό της παραγωγής μπορεί να σπάσει το μονοπώλιο της υπερσυγκέντρωσης ισχύος και να διασφαλιστούν δίκαιες τιμές για όλους.
Η τρέχουσα συζήτηση για το νέο χωροταξικό πλαίσιο των ΑΠΕ κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια προσχηματική γραφειοκρατική διαδικασία, κενή περιεχομένου, αν δεν συνοδευτεί από τολμηρές αποφάσεις. Απαιτείται ένα ξεκάθαρο, δεσμευτικό σχέδιο για τη ριζική ενίσχυση των δικτύων, τον αυστηρό έλεγχο των κερδών στην αγορά και την απόλυτη προστασία των μικρών παραγωγών και των καταναλωτών. Όσο η χώρα σπαταλά την πράσινη ενέργεια που παράγει επειδή δεν μπορεί να την αποθηκεύσει, και όσο οι πολίτες συνεχίζουν να γονατίζουν μπροστά στους πιο ακριβούς λογαριασμούς του κόσμου, η ενεργειακή μετάβαση θα παραμένει μια διαδικασία βαθιά αμφισβητούμενη, κοινωνικά άδικη και πολιτικά μετέωρη.
