Τα καλοκαίρια στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, χρόνο με τον χρόνο, επισπεύδονται και βαραίνουν. Σε πόλεις, παραλίες, αγροτικές και δασικές περιοχές, η ζέστη διαρκεί περισσότερο και επαναπροσδιορίζει τον ρυθμό της καθημερινότητας. Το φετινό καλοκαίρι δεν αναμένεται να αποτελέσει εξαίρεση. Τα επιστημονικά μοντέλα για την περιοχή μας δείχνουν τάση – η οποία μένει να επαληθευτεί – διατήρησης θερμοκρασιών πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα, κάτι που αποδίδεται στην υπερθέρμανση των ωκεανών και σε παγκόσμιους κλιματικούς μηχανισμούς, όπως το «El Niño», το οποίο ενδέχεται να ενισχύσει την παγκόσμια θερμική ανωμαλία.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σταθερή τάση αύξησης της θερμοκρασίας καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. «Η Μεσόγειος είναι ένας τόπος όπου ο ήλιος δεν φωτίζει απλώς – διαμορφώνει το κλίμα, τη ζωή και τον πολιτισμό. Αυτό το φως, όμως, έχει αρχίσει να καίει με τρόπο που δυσκολευόμαστε πια να διαχειριστούμε. Από το καλοκαίρι του 2023 ο πλανήτης έχει ξεπεράσει το κατώφλι του 1,5 C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα – στόχος που ετέθη στη Συμφωνία των Παρισίων» αναφέρει στο «Βήμα» ο ακαδημαϊκός Χρήστος Ζερεφός, επόπτης του Κέντρου Ερεύνης Φυσικής της Ατμοσφαίρας και Κλιματολογίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Και στην Ελλάδα, όπως επισημαίνει, δεν είμαστε απλώς θεατές αυτής της αλλαγής. «Η χώρα μας είναι από τις πιο εκτεθειμένες σημεία του πλανήτη, ένα από τα παγκόσμια “hot spots” όπου η θέρμανση χτυπά σκληρότερα και πάντα πρώτα τους πιο αδύναμους: ηλικιωμένους, μικρά παιδιά, όσους ζουν με χρόνιες παθήσεις, όσους δεν έχουν την πολυτέλεια να κλειστούν σε δροσερό δωμάτιο» τονίζει ο ίδιος.
Ερευνητές της Ακαδημίας Αθηνών και καθηγητές του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών, στο πλαίσιο της Επιτροπής Μελέτης Επιπτώσεων Κλιματικής Αλλαγής της Τράπεζας της Ελλάδος, ανέλυσαν ημερήσια δεδομένα θνησιμότητας από τις 13 περιφέρειες της χώρας για 23 χρόνια (1999-2021). Τα ευρήματα είναι σαφή. «Κάθε αύξηση 1 C της μέγιστης θερμοκρασίας αντιστοιχεί σε αύξηση της υπερβάλλουσας θνησιμότητας κατά περίπου 2% από φυσικά αίτια και κατά περίπου 1,9% από καρδιαγγειακά. Ο θάνατος αργεί δύο ημέρες, σαν να μετράει ο καύσωνας τα θύματά του με τη σειρά του» επισημαίνει ο γενικός γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών, υπογραμμίζοντας ότι η Αττική παρουσιάζει την υψηλότερη ευαισθησία.
Και προειδοποιεί: «Αν η πορεία δεν αλλάξει, έως το 2040 κάθε καλοκαίρι αναμένεται να στοιχίζει 1.400 έως 2.000 επιπλέον ανθρώπινες ζωές – μια απώλεια που αποτιμάται σε 5 έως 8 δισ. ευρώ με βάση την ευρωπαϊκή αξία στατιστικής ζωής. Ήταν μιλάμε για αριθμούς. Εμείς οφείλουμε να την ακούμε» λέει με ένταση ο κ. Ζερεφός.
Η κόλαση της Αττικής
Εξίσου ανησυχητικά είναι και τα ευρήματα της τρίτης έκδοσης της έκθεσης «Lancet Countdown» που δημοσιεύθηκε πρόσφατα και αποτυπώνει τις μεταβολές στη δημόσια υγεία, την κοινωνική συνοχή και την οικονομία που συνδέονται με την κλιματική κρίση σε 55 χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας.
Η έκθεση κατατάσσει σχεδόν ολόκληρη την Ελλάδα στις ευρωπαϊκές ζώνες με τη μεγαλύτερη αύξηση της θνησιμότητας λόγω ζέστης. Στο μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής επικράτειας καταγράφονται περισσότεροι από 120 επιπλέον θάνατοι ανά εκατομμύριο κατοίκων ετησίως την περίοδο 2015-2024 σε σύγκριση με τη δεκαετία 1991-2000. Ιδιαίτερα επιβαρυμένη εμφανίζεται η Αττική. Στο μεγαλύτερο τμήμα της καταγράφονται επιπλέον 100-109 θάνατοι, το οποίο αποτυπώνεται χωρικά ως ένα τόξο που περιβάλλει το κεντρικό τμήμα του νομού. Εκτείνεται από τα νοτιοδυτικά όρια με την Κόρινθο προς τα βόρεια προάστια και συνεχίζει έως την Ανατολική και Νοτιοανατολική Αττική. Το εναπομένον κεντρικό τμήμα – που ορίζεται από το παραλιακό μέτωπο Μεγάρων – Βούλας και εκτείνεται βόρεια έως την περιοχή του Αμαρουσίου – εντάσσεται στην υψηλότερη κατηγορία, με πάνω από 120 θανάτους.
Αντιστοίχως ανησυχητική είναι η εικόνα στην Κρήτη. Ο Νομός Λασιθίου εντάσσεται ομοίως στην υψηλότερη κατηγορία θνησιμότητας (άνω των 120 θανάτων), ενώ στα Χανιά η αύξηση φτάνει τους 110-119 θανάτους ανά εκατομμύριο κατοίκων. Στο Ηράκλειο καταγράφονται 70-79 θάνατοι και στο Ρέθυμνο 50-59 θάνατοι. Επίσης, 100 με 109 είναι οι θάνατοι στην περιοχή της Εύβοιας και 90-99 στον Νομό Ευρυτανίας. Γενικότερα στην Ευρώπη, η έκθεση του «Lancet» δείχνει ότι το 2024 καταγράφηκαν 62.775 θάνατοι που αποδίδονται στη ζέστη, ενώ οι προβλέψεις δείχνουν σημαντική αύξηση έως το 2050. Η θνησιμότητα λόγω υψηλών θερμοκρασιών αυξήθηκε σχεδόν σε όλες τις περιοχές που μελετήθηκαν, με μεγαλύτερες αυξήσεις στη Νότια και Νοτιοανατολική Ευρώπη. Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια οι προειδοποιήσεις για ακραία ζέστη έχουν υπερτετραπλασιαστεί.
Η ξηρασία
Παράλληλα, η έκθεση αποτυπώνει επιδείνωση των φαινομένων ξηρασίας. Στην Ελλάδα, το Λασίθι βιώνει έως 2,5 μήνες ακραίας ξηρασίας ετησίως, ενώ αυξημένες περίοδοι καταγράφονται και σε άλλες περιοχές της Κρήτης (έως δύο μήνες στους Νομούς Ηρακλείου και Ρεθύμνου, έναν μήνα στον Νομό Χανίων), στην Πελοπόννησο (έως έναν μήνα στην Αρκαδία και μισό μήνα στην Αργολίδα) και στον Έβρο (έως 15 μέρες). Συνολικά, τη δεκαετία 2015-2024, 936 από τις 1.435 περιφέρειες της Ευρώπης βίωσαν θερινή ξηρασία ακραίας ή εξαιρετικής έντασης, με 983 παρουσίασαν μεγαλύτερη διάρκεια ξηρασιών συγκριτικά με το διάστημα 1981-2010.
Οι συνέπειες επεκτείνονται και στην εργασία. Η Αττική συγκαταλέγεται στις ευρωπαϊκές περιοχές με τις μεγαλύτερες απώλειες ωρών εργασίας λόγω θερμικής καταπόνησης. Η αύξηση της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας εκτιμάται ότι μείωσε την προσφορά εργασίας κατά περίπου 24 ώρες ανά εργαζόμενο ετησίως στην Ευρώπη την περίοδο 2000-23 συγκριτικά με το διάστημα 1965-94. Μεγαλύτερη συρρίκνωση της εργασιακής δραστηριότητας σημειώθηκε σε Αθήνα, Κανάρια Νησιά και Κύπρο. Συνολικά στην Ευρώπη οι ώρες κατά τις οποίες η έκθεση στη ζέστη καθιστούσε μη ασφαλή την ελαφριά ή μέτρια σωματική δραστηριότητα αυξήθηκαν, κατά μέσο όρο, σε 60 ετησίως (88%).
Η κλιματική αλλαγή ενίσχυσε περαιτέρω και την εξάπλωση λοιμωδών νοσημάτων μέσω κουνουπιών. Στην Ευρώπη, η μετάδοση του δάγκειου πυρετού αυξήθηκε κατά 297% την περίοδο 2015-24 (σε σύγκριση με τα έτη 1981-2010) και στη Νότια Ευρώπη κατά 74%. Όσο για τον ιό του Δυτικού Νείλου, το 2025 καταγράφηκαν 1.112 κρούσματα, πάνω από τον μέσο όρο της προηγούμενης δεκαετίας. Μάλιστα, στη Νότια Ευρώπη ο κίνδυνος επιδημιών αυξήθηκε κατά 127%. Ανάλογες τάσεις εμφανίζουν και οι ιοί Τσικουνγκούνια και Ζίκα που επίσης μεταδίδονται από κουνούπια.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι δεν πλήττονται όλοι εξίσου. Τα χαμηλού εισοδήματος νοικοκυριά αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο επισιτιστικής ανασφάλειας λόγω καυσώνων και ξηρασίας, ενώ εργαζόμενοι σε εξωτερικούς χώρους είναι περισσότερο εκτεθειμένοι στη θερμική καταπόνηση. Οι φτωχότερες περιοχές πλήττονται περισσότερο από δασικές πυρκαγιές και διαθέτουν λιγότερους χώρους πρασίνου. Οι ερευνητές τονίζουν ότι απαιτείται συντονισμένη δράση και ενίσχυση της χρηματοδότησης για την προσαρμογή των συστημάτων Υγείας στην κλιματική κρίση. Επισημαίνουν επιπλέον την αναγκαιότητα της μετάβασης προς μια οικονομία ουδέτερου άνθρακα καθώς παρατηρούν, από τη μία, αύξηση της χρήσης «πράσινης» ενέργειας, αλλά και μια απότομη αύξηση των επιδοτήσεων ορυκτών καυσίμων τη διετία 2023-24 λόγω της ενεργειακής κρίσης μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία και τις γεωπολιτικές αστάθειες. Μόνο το 2023 οι καθαρές επιδοτήσεις ορυκτών καυσίμων υπερέβησαν το 10% των εθνικών δαπανών υγείας σε 12 ευρωπαϊκές χώρες και ξεπέρασαν ολόκληρο τον προϋπολογισμό υγείας σε τέσσερις χώρες.
Με πληροφορίες από την Εφημερίδα Το Βήμα
