Η διατήρηση της εθνικής οικονομίας σε τροχιά σταθερής ανόδου, με το ΑΕΠ να καταγράφει ρυθμούς μεγέθυνσης που ξεπερνούν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, δεν αρκεί πλέον για να συγκαλύψει μια βαθιά δομική αντίφαση: την ασύμμετρη κατανομή του πλούτου στο εσωτερικό της χώρας.
Η πρόσφατη έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αποτυπώνει με ανάγλυφο τρόπο μια «Ελλάδα τριών ταχυτήτων», όπου οι γεωγραφικές περιφέρειες αποκλίνουν δραματικά ως προς την παραγωγικότητα, τις επενδύσεις και το βιοτικό επίπεδο. Από τη μία πλευρά, η Αττική λειτουργεί ως μια υπερσυγκεντρωτική μητροπολιτική ατμομηχανή και οι τουριστικές περιφέρειες γνωρίζουν μια εκρηκτική, πλην όμως εποχική και ευάλωτη ανάπτυξη.
Από την άλλη, μεγάλα τμήματα της ηπειρωτικής και νησιωτικής χώρας παραμένουν εγκλωβισμένα, αντιμετωπίζοντας έντονα το φαινόμενο της αποβιομηχάνισης, του δημογραφικού μαρασμού και της χαμηλής ανταγωνιστικότητας. Αυτή η αυξανόμενη περιφερειακή ανισότητα αναδεικνύει τις αδυναμίες του υφιστάμενου παραγωγικού μοντέλου και καθιστά τη γεφύρωση αυτού του χάσματος το μεγάλο στοίχημα για την επόμενη ημέρα.
Η γεωγραφική αποτύπωση των ανισοτήτων, όπως προκύπτει από τα στοιχεία των Βρυξελλών, επιτρέπει τη διαίρεση της ελληνικής επικράτειας σε τρεις διακριτές κατηγορίες, καθεμία από τις οποίες κινείται με το δικό της, ανεξάρτητο βηματισμό. Παρά την ισχυρή αύξηση του πραγματικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε σύγκριση με το 2014, η διαφορά μεταξύ των ελληνικών περιφερειών και του μέσου όρου της ΕΕ όσον αφορά το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε μονάδες αγοραστικής δύναμης παραμένει σημαντική, καθώς οι 8 από τις 13 περιφέρειες βρίσκονται χαμηλότερα από το 60% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Στην πρώτη ζώνη, ορισμένες περιφέρειες κατάφεραν κατά την τελευταία δεκαετία να αξιοποιήσουν τις επενδύσεις, τις υποδομές ή τη συγκέντρωση οικονομικής δραστηριότητας, παρουσιάζοντας μια τάση σύγκλισης με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η Αττική, η Κεντρική Μακεδονία και η Στερεά Ελλάδα σταθεροποίησαν ή ενίσχυσαν τη θέση τους. Η Αττική, μάλιστα, αποτελεί τη μοναδική εξαίρεση στη χώρα, καθώς είναι η μόνη που ξεπέρασε το κατώφλι και κατηγοριοποιείται ως «περιφέρεια μετάβασης», με κατά κεφαλήν ΑΕΠ μεταξύ 75% και 100% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, συγκεντρώνοντας σχεδόν το 50% του συνολικού ελληνικού ΑΕΠ. Εκεί συγκεντρώνονται οι μεγάλες ξένες άμεσες επενδύσεις, τα κέντρα λήψης αποφάσεων, οι νεοφυείς επιχειρήσεις και οι εξειδικευμένες θέσεις εργασίας υψηλής προστιθέμενης αξίας. Ωστόσο, αυτή η υπερανάπτυξη έχει βαρύ τίμημα, καθώς η πρωτεύουσα βρίσκεται ταυτόχρονα αντιμέτωπη με μια οξεία στεγαστική κρίση, κορεσμό υποδομών και έντονες ενδοπεριφερειακές κοινωνικές ανισότητες.
Στη δεύτερη ζώνη τοποθετούνται περιφέρειες με έντονα εξωστρεφή χαρακτήρα, όπως το Νότιο Αιγαίο, η Κρήτη και τμήματα της Κεντρικής Μακεδονίας. Η ανάπτυξη σε αυτές τις περιοχές τροφοδοτείται σχεδόν αποκλειστικά από το τουριστικό προϊόν, τις βραχυχρόνιες μισθώσεις και τη συνακόλουθη οικοδομική δραστηριότητα. Αν και οι περιοχές αυτές εμφανίζουν υψηλούς ρυθμούς μεγέθυνσης κατά τους θερινούς μήνες, η Κομισιόν κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τα δομικά τους προβλήματα. Η ανάπτυξή τους πάσχει από έντονη εποχικότητα, δημιουργώντας στρεβλώσεις στην τοπική αγορά εργασίας με σοβαρές ελλείψεις προσωπικού, ενώ παράλληλα ασκούνται ασφυκτικές πιέσεις στις τοπικές υποδομές υδροδότησης, διαχείρισης απορριμμάτων και ενέργειας λόγω του υπερτουρισμού. Επιπλέον, η μονοκαλλιέργεια του τουρισμού καθιστά αυτές τις περιφέρειες εξαιρετικά ευάλωτες σε διεθνή οικονομικά σοκ και πληθωριστικές πιέσεις.
Στον αντίποδα, μια σειρά από περιφέρειες, όπως η Δυτική Μακεδονία, καθώς και οι νησιωτικές περιοχές του Βόρειου και του Νότιου Αιγαίου, όχι μόνο δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν τον ρυθμό της υπόλοιπης Ευρώπης, αλλά κατά την τελευταία δεκαετία απομακρύνθηκαν περισσότερο από τον κοινοτικό μέσο όρο, παρουσιάζοντας εικόνα σχετικής οπισθοδρόμησης. Οι περιοχές αυτές είναι εγκλωβισμένες σε έναν φαύλο κύκλο, καθώς αντιμετωπίζουν τις συνέπειες της βίαιης αποβιομηχάνισης των προηγούμενων δεκαετιών, έχουν χαμηλή παραγωγικότητα στον πρωτογενή τομέα και υποφέρουν από τη μαζική φυγή του παραγωγικού πληθυσμού. Το φαινόμενο του brain drain, τόσο προς το εξωτερικό όσο και προς την Αθήνα, στερεί από αυτές τις τοπικές οικονομίες το πιο δυναμικό και μορφωμένο κομμάτι του εργατικού τους δυναμικού, επιτείνοντας το δημογραφικό πρόβλημα και τη γήρανση του πληθυσμού.
Η Κομισιόν επισημαίνει ότι αν δεν αλλάξει η αρχιτεκτονική κατανομής των πόρων από το ΕΣΠΑ και το Ταμείο Ανάκαμψης, οι περιφέρειες αυτές κινδυνεύουν να εγκλωβιστούν μόνιμα σε μια παγίδα χαμηλής ανάπτυξης. Η περιορισμένη οικονομική διαφοροποίηση και η ισχυρή εξάρτηση από την εξωτερική ζήτηση εξακολουθούν να επιβαρύνουν την ανθεκτικότητα των εν λόγω περιφερειακών οικονομιών, ενώ η διαφοροποίηση προς δραστηριότητες υψηλότερης προστιθέμενης αξίας παραμένει ζητούμενο.
Όπως υπογραμμίζουν τόσο η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο και εγχώριοι αναλυτικοί φορείς, όπως το ΙΟΒΕ, για να υπάρξει πραγματική αλλαγή του μοντέλου ανάπτυξης, οι διαθέσιμοι πόροι δεν πρέπει να κατευθυνθούν σε έργα βιτρίνας ή να συγκεντρωθούν εκ νέου σε μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους με έδρα την Αττική. Αντίθετα, απαιτείται η στρατηγική διοχέτευσή τους σε περιφερειακά δίκτυα, στην ψηφιοποίηση και τον εκσυγχρονισμό των μικρομεσαίων τοπικών επιχειρήσεων, καθώς και στη δημιουργία εκείνων των υποδομών που θα καθιστούν την ελληνική επαρχία ελκυστική για μόνιμη εγκατάσταση και εργασία.
