Το αναμορφωμένο νομικό πλαίσιο για τις κληρονομιές επιχειρεί να άρει την αντινομία μεταξύ δύο θεμελιωδών επιταγών: αφενός της προστασίας της ύστατης βούλησης του διαθέτη και αφετέρου της ανάγκης για αυστηρή διασφάλιση της ελευθερίας του από ενδεχόμενες πιέσεις, ιδίως όταν αυτός τελεί σε καθεστώς αυξημένης ευαλωτότητας.
Με τον τρόπο αυτό, διαμορφώνεται ένα σύγχρονο και ασφαλές περιβάλλον για την περιουσιακή διάταξη μετά θάνατον.
Προστατευτικές δικλίδες έναντι καταστρατήγησης της ελεύθερης βούλησης
Ειδικότερα, το νομοσχέδιο εισάγει αυστηρές εγγυήσεις για την αποτροπή φαινομένων εκμετάλλευσης, εστιάζοντας στην περίοδο κατά την οποία ο κληρονομούμενος τελεί υπό καθεστώς σωματικής ή ψυχικής αδυναμίας.
Ρητά προβλέπεται η ακυρότητα των ιδιόγραφων διαθηκών που συντάσσονται από πρόσωπα νοσηλευόμενα ή φιλοξενούμενα σε νοσοκομεία, κλινικές, μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων ή συναφείς δομές, καθ’ όλη τη διάρκεια της περίθαλψης και για τρεις μήνες μετά τη λήξη της.
Η ακυρότητα αυτή αφορά το τμήμα εκείνο της διαθήκης με το οποίο περιουσιακά στοιχεία καταλείπονται σε φυσικά ή νομικά πρόσωπα που είτε απασχολούνται είτε διοικούν είτε έχουν σχέση ιδιοκτησίας με το εν λόγω ίδρυμα. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί η περίπτωση όπου τα ανωτέρω πρόσωπα είναι ήδη νόμιμοι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι. Σημειώνεται ότι βραχείες και επαναλαμβανόμενες διακοπές της νοσηλείας, μικρότερες του τριμήνου, δεν δύνανται να άρουν την ακυρότητα, καθώς δεν θεωρείται ότι διακόπτουν ουσιαστικά την περίθαλψη.
Η νομική κατοχύρωση του ουσιαστικού φροντιστή
Στον αντίποδα, η μεταρρύθμιση εισάγει καινοτόμες ρυθμίσεις που αποτυπώνουν την κοινωνική πραγματικότητα της προσφοράς φροντίδας, αναγνωρίζοντας θεσμικά τη συμβολή προσώπων που παραμένουν εκτός στενού οικογενειακού κύκλου. Πυλώνας των αλλαγών αυτών αποτελεί η διάταξη περί «κληροδοσίας εκ του νόμου υπέρ του φροντιστή».
Με τη ρύθμιση αυτή, θεμελιώνεται αυτοδίκαιη κληροδοσία υπέρ εκείνου που, χωρίς αντάλλαγμα ή νόμιμη υποχρέωση, παρείχε ουσιώδη φροντίδα στον κληρονομούμενο, είτε αυτοπροσώπως είτε δια μέσου τρίτων, για χρονικό διάστημα τουλάχιστον έξι μηνών κατά την τελευταία τριετία πριν τον θάνατό του.
Το περιεχόμενο της εν λόγω κληροδοσίας συνίσταται σε χρηματική απαίτηση, το ύψος της οποίας εξειδικεύεται από το δικαστήριο λαμβάνοντας υπόψη το είδος, τη διάρκεια και την έκταση των αναγκών που καλύφθηκαν. Το δικαστήριο, συνεκτιμώντας τις ειδικές περιστάσεις, δύναται να διατάξει, αντί χρηματικού ποσού, την αυτούσια απόδοση συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου της κληρονομίας, ίσης αξίας.
Η δεσμευτικότητα της κληρονομικής σύμβασης
Η μεταρρύθμιση παρέχει, επιπλέον, τη δυνατότητα σύναψης κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου, η οποία υπερβαίνει την αστάθεια και μονομερή ανακλητότητα της διαθήκης. Μέσω αυτής, ο ηλικιωμένος μπορεί να εγκαταστήσει ως κληρονόμο του τον φροντιστή, ο οποίος αναλαμβάνση ρητώς την υποχρέωση παροχής φροντίδας. Η σύμβαση αυτή παράγει ενοχικά αποτελέσματα, δεσμεύοντας τον διαθέτη, ο οποίος στερείται πλέον της δυνατότητας να διαθέσει το ίδιο αντικείμενο σε τρίτον με μεταγενέστερη διαθήκη, ει μη μόνον υπό τις αυστηρές προϋποθέσεις νόμιμης αποδέσμευσης.
Εμπειρική αποτύπωση των νέων ρυθμίσεων
Πρώτη περίπτωση: Υπερήλικας, χωρίς συγγενείς πρώτου βαθμού, διαμένει μόνος και έχει ως κύρια περιουσία την οικία του. Επί διετία, γειτονικό πρόσωπο του παρέχει καθημερινή και αφιλοκερδή φροντίδα. Ελλείψει κληρονομικής σύμβασης, ο φροντιστής, μετά την επαγωγή της κληρονομίας, αποκτά νόμιμη αξίωση για κληροδοσία, το ύψος της οποίας θα προσδιοριστεί δικαστικά, με δυνητικό ενδεχόμενο την απόδοση του ακινήτου αντί χρηματικού ποσού.
Δεύτερη περίπτωση: Ηλικιωμένη, άτεκνη, καταρτίζει κληρονομική σύμβαση με πρόσωπο που αναλαμβάνει τη φροντίδα της. Συμφωνείται η μεταβίβαση της κυριότητας εξοχικής κατοικίας μετά θάνατον, με αντάλλαγμα την κάλυψη των αναγκών της. Η σύμβαση καθίσταται ανέκκλητη, αποκλειομένης οποιασδήποτε μεταγενέστερης εναντίον διάθεσης.
Τρίτη περίπτωση: Τρόφιμος γηροκομείου συντάσσει ιδιόγραφη διαθήκη υπέρ εργαζομένου στη δομή που τον περιέβαλπε. Βάσει του νέου καθεστώτος, η διαθήκη, στο σκέλος που ευνοεί τον εργαζόμενο, είναι απολύτως άκυρη, εκτός αν ο τελευταίος εμπίπτει στους εξ αδιαθέτου κληρονόμους του διαθέτη.
