Η 1η Σεπτεμβρίου 1939 έχει χαραχθεί στη συλλογική μνήμη ως η αυγή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ημέρα που η Βέρμαχτ εισέβαλε στην Πολωνία και ανάγκασε τη Βρετανία και τη Γαλλία να κηρύξουν τον πόλεμο στη Γερμανία. Η ιστορική πραγματικότητα, ωστόσο, υπήρξε πολύ πιο σύνθετη.
Ο όλεθρος που κατέκαψε τον πλανήτη δεν γεννήθηκε μέσα σε ένα πρωινό. Είχε αρχίσει να κυοφορείται χρόνια νωρίτερα, μέσα από μια αλυσίδα φαινομενικά ασύνδετων περιφερειακών συγκρούσεων: την ιαπωνική εισβολή στη Μαντζουρία το 1931, την ιταλική επίθεση στην Αιθιοπία, τον Ισπανικό Εμφύλιο και τον αμείλικτο γερμανικό επεκτατισμό στην Κεντρική Ευρώπη.
Για μεγάλο διάστημα, κάθε κρίση αντιμετωπιζόταν από τη διεθνή κοινότητα ως ένα μεμονωμένο γεγονός. Μέχρι που τα κομμάτια ενώθηκαν. Και αυτό ακριβώς αποτελεί το πιο δυσοίωνο χαρακτηριστικό της σημερινής παγκόσμιας συγκυρίας.
Η σύγκλιση των μετώπων
Από την Ουκρανία έως τη Μέση Ανατολή και από την Ταϊβάν έως την Κορεατική Χερσόνησο, οι γεωπολιτικές, στρατιωτικές και οικονομικές συγκρούσεις δεν εκτυλίσσονται πλέον στο κενό. Μοιάζουν να συγχωνεύονται. Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς αν ο κόσμος οδεύει προς μια ευρύτερη σύρραξη, αλλά αν βιώνουμε ήδη τα πρώτα της στάδια.
Το 2022 κυριάρχησε ο φόβος ότι η Ουκρανία θα κατέρρεε ταχύτατα, παραπέμποντας στη Γαλλία του 1940. Η ιστορία όμως γράφτηκε διαφορετικά. Η ουκρανική ανθεκτικότητα διέψευσε τους υπολογισμούς του Κρεμλίνου και μετέτρεψε το πεδίο της μάχης σε ένα γιγαντιαίο εργαστήριο δοκιμής της στρατιωτικής τεχνολογίας του 21ου αιώνα. Μη επανδρωμένα αεροσκάφη χαμηλού κόστους, εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου και πλήγματα ακριβείας σε τεράστιες αποστάσεις αναδιαμόρφωσαν τη φύση της σύγκρουσης.
Αντί όμως ο πόλεμος να περιοριστεί, άρχισε να διαχέεται. Η ρωσική πίεση επεκτείνεται προς τη Μολδαβία, συνοδευόμενη από συχνές πυρηνικές απειλές. Παράλληλα, η επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ το 2023 λειτούργησε ως καταλύτης για μια ευρύτερη ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή. Σήμερα, τα δύο μεγάλα μέτωπα τέμνονται. Τα ουκρανικά πλήγματα στην περιοχή της Κασπίας στοχεύουν στην ανακοπή των ιρανικών προμηθειών προς τη Μόσχα, ενώ κάθε πύραυλος αναχαίτισης που καταναλώνεται στη Μέση Ανατολή είναι ένας πύραυλος που στερείται η άμυνα του Κιέβου. Ο ένας πόλεμος υπαγορεύει πλέον τις δυνατότητες του άλλου.
Ο νέος άξονας των ανταλλαγών
Οι δυνάμεις που αμφισβητούν τη δυτική διεθνή τάξη έχουν ξεπεράσει το στάδιο των διπλωματικών διακηρύξεων, προχωρώντας σε βαθιά επιχειρησιακή σύμπραξη. Δεν μιλάμε πλέον για έναν χαλαρό «άξονα αυταρχισμού», αλλά για ένα αυστηρά δομημένο σύστημα συναλλαγών.
Η Βόρεια Κορέα τροφοδοτεί τη Ρωσία με εκατομμύρια βλήματα, λαμβάνοντας ως αντάλλαγμα κρίσιμη στρατιωτική τεχνογνωσία. Η Κίνα διασφαλίζει τη ροή ηλεκτρονικών εξαρτημάτων κρατώντας ζωντανή τη ρωσική πολεμική βιομηχανία, ενώ το Ιράν παρέχει επιθετικά μέσα που σφυροκοπούν την Ουκρανία. Σε ένα ενδεχόμενο άνοιγμα του μετώπου του Ειρηνικού με επίκεντρο την Ταϊβάν, η ρωσική ανταπόδοση δεν θα απαιτούσε χερσαίες δυνάμεις, αλλά μεταφορά πυραυλικής τεχνολογίας, πληροφοριών ή τη χρήση του ρωσικού υποβρυχιακού στόλου. Τότε, η Δύση δεν θα κληθεί να διαχειριστεί μία απομονωμένη κρίση, αλλά πολλαπλές και ταυτόχρονες.
Η εσωστρέφεια και η στρατηγική φθορά
Εδώ εντοπίζεται ίσως η πιο ανησυχητική παραλληλία με τη δεκαετία του 1930: οι αντίπαλοι έχουν αποσαφηνίσει τους στόχους τους πολύ περισσότερο από όσο οι δυτικές δημοκρατίες έχουν αποφασίσει τι είναι διατεθειμένες να υπερασπιστούν.
Το ρήγμα στο εσωτερικό της Δύσης βαθαίνει. Η Ουάσιγκτον εγκαλεί τους Ευρωπαίους για χρόνια αμυντικής ραστώνης υπό την ομπρέλα της αμερικανικής προστασίας, ενώ οι σύμμαχοι βλέπουν με ανησυχία την προοπτική μιας αμερικανικής ηγεσίας που θα αντιμετωπίζει τις συμμαχίες ως στείρες εμπορικές συναλλαγές. Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες εγείρουν εμπορικά προσκόμματα έναντι στενών εταίρων ή όταν η Ευρώπη αμφιβάλλει για τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας, το αποτέλεσμα είναι η στρατηγική φθορά και η υπονόμευση του μεγαλύτερου δυτικού πλεονεκτήματος: του παγκόσμιου δικτύου των συμμαχιών της.
Ο πόλεμος των αποθεμάτων
Σε καθαρά υλικό επίπεδο, ο δυτικός κόσμος συνειδητοποιεί με οδυνηρό τρόπο ότι η βιομηχανική του βάση είναι ανέτοιμη για έναν παρατεταμένο πόλεμο φθοράς. Πύραυλοι, βλήματα πυροβολικού, αντιαεροπορικά συστήματα και δυνατότητες ναυπήγησης δεν παράγονται εν μια νυκτί. Οι πόλεμοι αδειάζουν τις αποθήκες με ρυθμούς που η ειρηνική βιομηχανία αδυνατεί να ακολουθήσει.
Το παραδοσιακό δόγμα της στρατιωτικής υπεροχής κλονίζεται, καθώς πανάκριβα οπλικά συστήματα του 20ού αιώνα απαξιώνονται στο πεδίο της μάχης από αναλώσιμα drones ελάχιστου κόστους. Παράλληλα, οι προκλήσεις ανεφοδιασμού του αμερικανικού στόλου υπογραμμίζουν τη δυσκολία της ναυπηγικής βιομηχανίας να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας παγκόσμιας αναμέτρησης. Σε έναν πόλεμο πολλών μετώπων, τα μαθηματικά της επιμελητείας γίνονται αμείλικτα.
Ο οικονομικός επιταχυντής
Ένας απρόβλεπτος παράγοντας θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ο απόλυτος επιταχυντής των εξελίξεων: η οικονομία. Αν και δεν βρισκόμαστε σε παγκόσμια ύφεση όπως στο Κραχ του 1929, οι κίνδυνοι ελλοχεύουν. Μια ενδεχόμενη κατάρρευση των υπερεκτιμημένων επενδύσεων στην τεχνητή νοημοσύνη, το δυσθεώρητο αμερικανικό δημόσιο χρέος ή μια νομισματική αναταραχή στην Ασία, θα μπορούσαν να προκαλέσουν ισχυρούς τριγμούς στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Ιστορικά, σε περιόδους οικονομικής δυσπραγίας, οι δημοκρατίες αναδιπλώνονται. Οι κοινωνίες πιέζουν για περικοπές στις εξωτερικές δαπάνες και οι κυβερνήσεις διστάζουν να αναλάβουν το πολιτικό κόστος στρατιωτικών παρεμβάσεων. Τα αυταρχικά καθεστώτα, αντίθετα, βλέπουν τέτοιες περιόδους εσωστρέφειας ως το ιδανικό παράθυρο ευκαιρίας για να επιβάλλουν τα τετελεσμένα τους.
Ο ακήρυχτος πόλεμος
Το μεγαλύτερο σφάλμα που κάνουμε όταν αναλύουμε το ενδεχόμενο ενός Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι ότι τον προσεγγίζουμε με τους όρους του Β΄ Παγκοσμίου. Περιμένουμε μια επίσημη εισβολή, μια πανηγυρική κήρυξη πολέμου, μια ξεκάθαρη ημερομηνία στα βιβλία της Ιστορίας.
Ο επόμενος μεγάλος πόλεμος, όμως, πιθανότατα δεν θα ξεκινήσει έτσι. Μπορεί να ξεδιπλωθεί αθόρυβα, συνδέοντας σταδιακά μια σύγκρουση στην Ευρώπη με μια ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή και μια κρίση στην Ταϊβάν. Τα πεδία των μαχών θα γεφυρώνονται σιωπηλά από ρωσικά όπλα, βορειοκορεατικά πυρομαχικά, κινεζικά μικροτσίπ και ιρανικά drones. Απέναντί τους θα στέκεται μια Δύση, αδιαμφισβήτητα ισχυρή, αλλά βασανιστικά διστακτική ως προς το πόση από την ισχύ της είναι πραγματικά αποφασισμένη να προβάλει.
Ακριβώς η ίδια δυναμική χαρακτήρισε τον Μεσοπόλεμο. Οι επιμέρους κρίσεις έδειχναν διαχειρίσιμες για χρόνια. Μέχρι τη στιγμή που ενώθηκαν. Και όταν πλέον αυτό έγινε αντιληπτό, ήταν πολύ αργά για να παραμείνουν τοπικές.
