Λίγες μόλις ημέρες μετά την απώλεια του πρώην υφυπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Νίκου Ταγαρά, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας βυθίζεται σε μια νέα, εντελώς διαφορετική καταιγίδα.
Ο υπουργός Σταύρος Παπασταύρου, ο οποίος προσπαθεί να εδραιώσει την παρουσία του σε ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο χαρτοφυλάκιο, βρέθηκε προ τετελεσμένων γεγονότων δεχόμενος την παραίτηση του Γενικού Γραμματέα Χωρικού Σχεδιασμού και Αστικού Περιβάλλοντος, Ευθύμιου Μπακογιάννη.
Μια παραίτηση που, υπό κανονικές συνθήκες, θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως μια ήπια και αδιάβλητη διοικητική μεταβολή, μετατρέπεται, υπό το φως των αποκαλύψεων, σε μια από τις πιο θορυβώδεις αποχωρήσεις υψηλόβαθμου στελέχους του μηχανισμού.
Το κείμενο της παραίτησης: Μια ανάγνωση μεταξύ των γραμμών
Ο κ. Μπακογιάννης, στην επιστολή που έδωσε στη δημοσιότητα, επέλεξε να επικαλεστεί «προσωπικούς λόγους», κάνοντας λόγο για την ολοκλήρωση ενός «σημαντικού κύκλου» της πολυετούς θητείας του και την επιστροφή του στα ακαδημαϊκά του καθήκοντα.
Δήλωσε, μάλιστα, πρόθυμος να συνδράμει στην ομαλή μετάβαση. Αυτή η γλώσσα είναι κλασική στη διοικητική πρακτική: αποφεύγει την αντιπαράθεση, διατηρεί μια αίσθηση ευγενούς αποχώρησης και μετατοπίζει το βάρος στην προσωπική βούληση.
Ωστόσο, η ελληνική δημόσια ζωή έχει μάθει να διαβάζει την αντίστροφη σχέση μεταξύ της τυπικότητας ενός κειμένου παραίτησης και της πραγματικής πίεσης που ασκείται στον παραιτούμενο.
Καμία παραίτηση δεν έρχεται σε ένα κενό. Κάθε παραίτηση έχει έναυσμα, και το συγκεκριμένο έναυσμα είναι τόσο καυτό που η λέξη «προσωπικοί» αποκτά μια σχεδόν ειρωνική χροιά.
Το χρονικό της αποκάλυψης: Το κύκλωμα στις πολεοδομίες
Η αλυσίδα των γεγονότων που λειτουργεί ως απαραίτητο ερμηνευτικό πλαίσιο ξεκινά από τις έρευνες της Υπηρεσίας Εσωτερικών Υποθέσεων (των λεγόμενων «αδιάφθορων») της ΕΛΑΣ. Ηχηρή επιχείρηση στις πολεοδομίες της Αττικής οδηγεί σε έξι συλλήψεις. Το κύκλωμα διαφθοράς που αποκαλύπτεται έχει τεράστια σημασία, γιατί οι πολεοδομίες αποτελούν τον πυρήνα της νομιμότητας στον χωρικό σχεδιασμό. Κάθε αυθαίρετη κατασκευή, κάθε παράνομη χρήση γης, κάθε οικοδομική άδεια που εκδίδεται ή δεν εκδίδεται, περνά μέσα από τα γρανάζια αυτού του μηχανισμού. Το κύκλωμα δεν είναι μια απλή υπόθεση δωροδοκίας μεταξύ ιδιωτών· είναι μια συστημική αποτυχία, μια απόδειξη ότι ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζεται η πολιτεία τον δημόσιο χώρο είναι διαβρωμένος.
Ο οικογενειακός δεσμός: Η ατραπός που οδηγεί στον Γενικό Γραμματέα
Εδώ η ανάλυση οφείλει να επιμείνει σε ένα σημείο καμπής. Ανάμεσα στους έξι συλληφθέντες βρίσκεται και ένα πρόσωπο με το όνομα Θ.Μιν., το οποίο είναι τεχνικός σύμβουλος της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής. Δεν είναι ένας απλός υπάλληλος. Είναι ο κουνιάδος του Ευθύμιου Μπακογιάννη. Η αδελφή του συλληφθέντα είναι σύζυγος του Γενικού Γραμματέα. Η σύνδεση είναι άμεση, στενή και οικογενειακή. Δεν μιλάμε για έναν μακρινό συγγενή τρίτου βαθμού, αλλά για τον άνθρωπο που μοιράζεται την ίδια οικογενειακή εστία μέσω της συζύγου του Μπακογιάννη. Προσθέστε δε, ότι στη δικογραφία περιλαμβάνεται και η σύζυγος του Θ.Μιν., η οποία είναι γενική γραμματέας του δήμου Γαλατσίου. Το κύκλωμα, λοιπόν, δεν φαίνεται να αφορά μόνο ένα ζεύγος αλλά μια ολόκληρη συγγενική ομάδα που δραστηριοποιείται σε κρίσιμες θέσεις της τοπικής αυτοδιοίκησης και της αποκεντρωμένης διοίκησης.
Η αλυσίδα ευθυνών: Τι σημαίνει η θέση του Θ.Μιν. για τον Μπακογιάννη
Εδώ υπεισέρχεται η έννοια της θεσμικής ευθύνης και της πολιτικής ηθικής. Ο τεχνικός σύμβουλος της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής δεν είναι ένας τυχαίος τεχνικός. Η Αποκεντρωμένη Διοίκηση, ειδικά στον τομέα του χωρικού σχεδιασμού, ασκεί έλεγχο νομιμότητας στις αποφάσεις των ΟΤΑ, χειρίζεται δάση, αιγιαλούς, αυθαίρετα. Είναι, με άλλα λόγια, η εποπτεύουσα αρχή που επιβλέπει τις ίδιες πολεοδομίες όπου αποκαλύφθηκε το κύκλωμα. Ο ίδιος ο Ευθύμιος Μπακογιάννης, ως Γενικός Γραμματέας Χωρικού Σχεδιασμού, βρίσκεται στην κορυφή της πυραμίδας αυτής της εποπτείας. Ο γραμμικός προϊστάμενος του συλληφθέντα είναι, σε τελευταία ανάλυση, η θέση που κατείχε ο ίδιος ο Μπακογιάννης. Επομένως, η παραίτηση δεν είναι απλώς μια αντίδραση σε προσωπική αμηχανία. Είναι μια προσπάθεια αποκοπής της πολιτικής ηγεσίας από μια ελεγχόμενη υπόθεση που, αν οδηγηθεί περαιτέρω προς τα πάνω, μπορεί να θέσει ερωτήματα για την ίδια την εποπτεία που ασκούσε.
Η συγκυρία: Γιατί τώρα και όχι νωρίτερα
Η χρονική στιγμή είναι εξόχως σημαντική. Ο Μπακογιάννης δεν παραιτήθηκε όταν έγιναν οι συλλήψεις. Περίμενε λίγες ημέρες, ίσως για να εκτιμήσει την έκταση της ζημιάς, ίσως γιατί δέχθηκε πίεση από τον Σταύρο Παπασταύρου. Η διατύπωση της ανακοίνωσης του υπουργείου – «έκανε δεκτή την παραίτηση» – είναι ιδιαίτερα ψυχρή. Δεν υπάρχει λόγος για ευχαριστίες, ούτε για αναγνώριση του έργου του. Είναι μια τυπική, σχεδόν τυπολατρική φράση, που χρησιμοποιείται όταν μια παραίτηση είναι περισσότερο υποχρεωτική παρά ελεύθερη επιλογή. Αν ο Παπασταύρου ήθελε πραγματικά να τον κρατήσει, θα υπήρχε μια δήλωση στήριξης. Δεν υπάρχει.
Ο αντίκτυπος στις διεργασίες του ΥΠΕΝ: Ένα Υπουργείο σε πολλαπλό μέτωπο
Η σημασία της αποχώρησης Μπακογιάννη αποκτά βαρύτητα αν αναλογιστεί κανείς τι βρίσκεται σε εκκρεμότητα στο ΥΠΕΝ. Μιλάμε για τα Ειδικά Χωροταξικά Πλαίσια για τον τουρισμό – ένα διαρκές πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα στην ανάπτυξη και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Μιλάμε για τα χωροταξικά των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, όπου οι πιέσεις είναι τεράστιες από επενδυτές, περιβαλλοντικές οργανώσεις και τοπικές κοινωνίες. Μιλάμε για τη βιομηχανία και την ανάγκη χωροθέτησης νέων υποδομών. Κάθε ένα από αυτά είναι ένα ναρκοπέδιο. Η Γενική Γραμματεία Χωρικού Σχεδιασμού είναι ο βασικός τεχνικός σύμβουλος και νομοπαρασκευαστικός βραχίονας του υπουργού σε αυτά. Η αποχώρηση του κεφαλιού της, υπό συνθήκες σκανδάλου, δεν είναι απλώς μια διοικητική αλλαγή. Είναι ένα σοκ στο σύστημα παραγωγής πολιτικής. Η μετάβαση, όσο ομαλή και αν διακηρύσσεται, θα έχει κόστος σε καθυστερήσεις, σε απώλεια συνεκτικότητας, σε ανάγκη επαναδιαπραγμάτευσης με τους εμπλεκόμενους.
