Την ώρα που οι ευρωπαϊκές επαναστάσεις του 1848 κατέρρεαν, οι Ελβετοί μετέτρεπαν τη σύγκρουση των καντονιών σε ένα ομοσπονδιακό κράτος με Σύνταγμα, Κοινοβούλιο και συλλογική κυβέρνηση
Στις 12 Σεπτεμβρίου 1848, η Ομοσπονδιακή Δίαιτα, η συνέλευση των ελβετικών καντονιών, υιοθέτησε το πρώτο Ομοσπονδιακό Σύνταγμα της Ελβετίας. Δύο ημέρες αργότερα, στις 14 Σεπτεμβρίου, το νέο Σύνταγμα τέθηκε επίσημα σε ισχύ και η χαλαρή συνομοσπονδία καντονιών μετατράπηκε σε σύγχρονο ομοσπονδιακό κράτος. Ελβετικό Κοινοβούλιο, Ελβετικά Ομοσπονδιακά Αρχεία
Ήταν μια πολιτική επανάσταση χωρίς δικτάτορα, προσωπολατρία ή απόλυτη συγκέντρωση εξουσίας. Η Ελβετία επέλεξε να απαντήσει σε έναν σύντομο εμφύλιο πόλεμο με ένα Σύνταγμα που μοίραζε την εξουσία, προστάτευε την αυτονομία των καντονιών και δημιουργούσε κοινούς δημοκρατικούς θεσμούς.
Ο σύντομος εμφύλιος του Sonderbund
Η γέννηση της σύγχρονης Ελβετίας δεν υπήρξε ειρηνική. Προηγήθηκε ο πόλεμος του Sonderbund, τον Νοέμβριο του 1847, ανάμεσα στα φιλελεύθερα και προτεσταντικά καντόνια και σε μια συμμαχία επτά καθολικών, συντηρητικών καντονιών.
Η σύγκρουση είχε θρησκευτικές, πολιτικές και θεσμικές διαστάσεις. Οι φιλελεύθερες δυνάμεις επιδίωκαν ισχυρότερη ομοσπονδιακή εξουσία και ένα ενιαίο συνταγματικό πλαίσιο, ενώ οι συντηρητικοί φοβούνταν ότι θα έχαναν την αυτονομία και τη θρησκευτική τους ταυτότητα.
Ο πόλεμος διήρκεσε λιγότερο από έναν μήνα και προκάλεσε σχετικά περιορισμένες απώλειες, ιδιαίτερα σε σύγκριση με τους αιματηρούς εμφυλίους που σημάδεψαν άλλες χώρες. Η νίκη των φιλελεύθερων καντονιών μπορούσε να οδηγήσει σε εκδίκηση, διαμελισμό ή μόνιμη κυριαρχία των νικητών.
Αντί γι’ αυτό, άνοιξε ο δρόμος για έναν θεσμικό συμβιβασμό.
Ένα Σύνταγμα γραμμένο σε λιγότερες από 50 ημέρες
Οι εκπρόσωποι των καντονιών συνέταξαν το νέο Σύνταγμα μέσα σε λιγότερες από 50 ημέρες, πραγματοποιώντας πολλές από τις συναντήσεις τους σε ένα εστιατόριο της Βέρνης, το σημερινό Zum Aeusseren Stand.
Στις ψηφοφορίες που ακολούθησαν, 15½ καντόνια τάχθηκαν υπέρ και 6½ κατά. Στις 12 Σεπτεμβρίου, η Ομοσπονδιακή Δίαιτα έκρινε ότι το κείμενο είχε εγκριθεί και ανακήρυξε το νέο συνταγματικό καθεστώς.
Το Σύνταγμα δημιούργησε ένα Κοινοβούλιο με δύο ισότιμα σώματα, ακολουθώντας εν μέρει το αμερικανικό πρότυπο:
- Το Εθνικό Συμβούλιο, στο οποίο εκπροσωπείται ο πληθυσμός.
- Το Συμβούλιο των Καντονιών, στο οποίο εκπροσωπούνται οι ομόσπονδες πολιτείες.
Παράλληλα, δημιουργήθηκε το επταμελές Ομοσπονδιακό Συμβούλιο, μια συλλογική κυβέρνηση που εκλέγεται από το Κοινοβούλιο, καθώς και το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο. Καθιερώθηκε επίσης η διάκριση ανάμεσα στη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία.
Τα καντόνια διατήρησαν την κυριαρχία τους σε όσα ζητήματα δεν είχαν ανατεθεί ρητά στην Ομοσπονδία. Έτσι, το νέο σύστημα δεν επέλεξε ούτε την απόλυτη κυριαρχία της κεντρικής κυβέρνησης ούτε την επιστροφή σε μια αδύναμη συνομοσπονδία. Αναζήτησε μια λειτουργική ισορροπία ανάμεσα στην ενότητα και την αυτονομία.
Την ώρα που η Ευρώπη επέστρεφε στους μονάρχες
Το 1848 ήταν η χρονιά των μεγάλων ευρωπαϊκών επαναστάσεων. Από το Παρίσι και το Βερολίνο μέχρι τη Βιέννη, το Μιλάνο και τη Βενετία, φιλελεύθερα, δημοκρατικά και κοινωνικά κινήματα αμφισβήτησαν τις μοναρχίες και απαίτησαν Συντάγματα και πολιτικά δικαιώματα.
Στις περισσότερες χώρες, όμως, οι επαναστάσεις ηττήθηκαν και οι παλαιές εξουσίες επέστρεψαν. Στην Ελβετία συνέβη το αντίθετο: η δημοκρατική αλλαγή δεν περιορίστηκε σε μια εξέγερση, αλλά απέκτησε μόνιμη θεσμική μορφή.
Μόλις δύο ημέρες μετά την υιοθέτηση του Συντάγματος προκηρύχθηκαν οι πρώτες ομοσπονδιακές κοινοβουλευτικές εκλογές. Στις 16 Νοεμβρίου εξελέγησαν τα επτά μέλη του πρώτου Ομοσπονδιακού Συμβουλίου και έως το τέλος του 1848 η Βέρνη είχε οριστεί έδρα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. SWI swissinfo.ch
Η Ελβετία έγινε έτσι μία από τις πρώτες ανθεκτικές σύγχρονες δημοκρατίες της ευρωπαϊκής ηπείρου, σε μια εποχή κατά την οποία το μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης διοικούνταν ακόμη από βασιλιάδες και αυτοκράτορες.
Μια δημοκρατία με μεγάλους αποκλεισμούς
Το Σύνταγμα του 1848 υπήρξε επαναστατικό για την εποχή του, αλλά δεν δημιούργησε μια ολοκληρωμένη δημοκρατία με τα σημερινά κριτήρια.
Το δικαίωμα ψήφου αφορούσε μόνο τους άνδρες. Οι γυναίκες απέκτησαν δικαίωμα ψήφου σε ομοσπονδιακό επίπεδο μόλις το 1971. Οι Εβραίοι δεν απολάμβαναν ίσα δικαιώματα εγκατάστασης και θρησκευτικής ελευθερίας, τα οποία κατοχυρώθηκαν σταδιακά με μεταγενέστερες αλλαγές.
Ούτε η άμεση δημοκρατία είχε ακόμη τη σημερινή της μορφή. Το προαιρετικό δημοψήφισμα ενισχύθηκε με τη συνταγματική αναθεώρηση του 1874, ενώ η λαϊκή πρωτοβουλία σε ομοσπονδιακό επίπεδο προστέθηκε το 1891.
Η σημασία του 1848, επομένως, δεν βρίσκεται στην κατασκευή ενός τέλειου πολιτεύματος. Βρίσκεται στη δημιουργία ενός θεσμικού μηχανισμού που μπορούσε να διορθώνεται, να εξελίσσεται και να ενσωματώνει σταδιακά περισσότερους πολίτες.
Η επανάσταση του συμβιβασμού
Η Ελβετία δεν ξεπέρασε τις διαφορές ανάμεσα σε Καθολικούς και Προτεστάντες, φιλελεύθερους και συντηρητικούς, μικρά και μεγάλα καντόνια. Δημιούργησε, όμως, ένα σύστημα μέσα στο οποίο αυτές οι διαφορές μπορούσαν να συνυπάρχουν χωρίς να οδηγούν ξανά σε εμφύλιο πόλεμο.
Η ουσία της ελβετικής εμπειρίας ήταν ότι οι νικητές δεν προσπάθησαν απλώς να επιβάλουν την κυριαρχία τους. Αναγκάστηκαν να μοιραστούν την εξουσία με τους ηττημένους, να προστατεύσουν την αυτονομία των καντονιών και να θεσμοθετήσουν τον συμβιβασμό.
Στις 12 Σεπτεμβρίου 1848, η Ελβετία δεν έγινε δημοκρατία επειδή εξαφάνισε τις συγκρούσεις της. Έγινε δημοκρατία επειδή κατάφερε να τις μεταφέρει από τα πεδία των μαχών στους θεσμούς.
Και ίσως αυτό να είναι το διαχρονικότερο μήνυμα της επετείου: μια χώρα δεν βγαίνει πραγματικά από έναν εμφύλιο όταν νικά η μία πλευρά. Βγαίνει όταν οικοδομεί ένα πολίτευμα μέσα στο οποίο καμία πλευρά δεν χρειάζεται πλέον να πάρει τα όπλα για να ακουστεί.
