Η είδηση της εξόντωσης του Αλί Λαριτζανί σε ισραηλινή επίθεση δεν είναι απλώς ένας ακόμη θάνατος στη μακρά λίστα πληγμάτων κατά του Ιράν. Είναι μια εξέλιξη που, όπως επισημαίνουν αναλυτές του Guardian, αναδιαμορφώνει άρδην το εσωτερικό τοπίο εξουσίας της Τεχεράνης — και ενδέχεται να αποδειχθεί πιο καθοριστική ακόμη και από τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ.
Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της απώλειας, πρέπει πρώτα να αποκωδικοποιήσει τον ρόλο που δεν περιγράφεται στο τυπικό βιογραφικό του επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Ο Λαριτζανί δεν ήταν απλώς ένας θεσμικός παράγοντας. Υπήρξε ο μοναδικός «κόμβος» σε ένα πολυδαίδαλο σύστημα εξουσίας, όπου στρατός, πολιτική ηγεσία, θρησκευτικό κατεστημένο και διεθνείς σχέσεις σπάνια συναντώνται χωρίς τριβές.
Ο άνθρωπος που μιλούσε όλες τις «γλώσσες» της εξουσίας
Σε αντίθεση με τον Χαμενεΐ, του οποίου η εξουσία ήταν συγκεντρωτική, υπερβατική και σε μεγάλο βαθμό συμβολική, ο Λαριτζανί λειτουργούσε στο πεδίο της πραγματικής πολιτικής. Διέθετε ένα σπάνιο προνόμιο: την εμπιστοσύνη των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), χωρίς όμως να ταυτίζεται απόλυτα με τη σκληροπυρηνική τους ατζέντα. Παράλληλα, διατηρούσε ανοιχτούς διαύλους με πραγματιστές και μετριοπαθείς πολιτικούς, ενώ η μακρά θητεία του στον τομέα της ασφάλειας τον είχε καταστήσει τον πλέον αξιόπιστο συνομιλητή για κρίσιμους διεθνείς δρώντες, όπως η Κίνα και η Ρωσία.
Αυτή η πολυφωνική αποδοχή τον καθιστούσε τον κατεξοχήν «μεσολαβητή» του συστήματος. Σε μια χώρα όπου οι αντιθέσεις μεταξύ συντηρητικών και μεταρρυθμιστικών δυνάμεων, μεταξύ στρατού και διπλωματίας, είναι διαρκείς, ο Λαριτζανί ήταν ο άνθρωπος που μπορούσε να μεταφράζει αιτήματα, να συγκεράζει αντιθέσεις και, κυρίως, να εκτονώνει κρίσεις πριν αυτές φτάσουν στο ανώτατο επίπεδο.
Το κενό που δεν καλύπτεται
Η απώλειά του αποκτά δραματική βαρύτητα ιδίως στην παρούσα συγκυρία. Το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με μια άνευ προηγουμένου εσωτερική πίεση, με την οικονομία να καταρρέει υπό το βάρος των κυρώσεων και την κοινωνία να εμφανίζει ρωγμές. Ταυτόχρονα, η εξωτερική πίεση από το Ισραήλ και τη Δύση κορυφώνεται.
Σε αυτό το περιβάλλον, ο Λαριτζανί ήταν πιθανότατα ο μοναδικός πολιτικός που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ρυθμιστής σε δύο κρίσιμα σενάρια:
Πρώτον, σε μια ενδεχόμενη διαπραγμάτευση. Είτε αφορά το πυρηνικό πρόγραμμα είτε περιφερειακές εντάσεις, η διεθνής κοινότητα και οι χώρες του Κόλπου γνώριζαν ότι ο Λαριτζανί ήταν ένας συνομιλητής με κύρος και, κυρίως, με δυνατότητα δέσμευσης. Η απουσία του στερεί από το Ιράν έναν έμπειρο διαπραγματευτή που μπορούσε να κινηθεί ανάμεσα στο αδιαπραγμάτευτο δόγμα της επανάστασης και την πραγματιστική ανάγκη για συμβιβασμούς.
Δεύτερον, και σημαντικότερο, σε ένα σενάριο μετάβασης. Ο θάνατος του Χαμενεΐ ήταν πάντα το «απρόβλεπτο» που απασχολούσε αναλυτές και μυστικές υπηρεσίες. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, ο Λαριτζανί θεωρείτο από πολλούς ως ο ιδανικός «ρυθμιστής» μιας ελεγχόμενης μεταβίβασης εξουσίας, ικανός να συγκρατήσει τις ανταγωνιστικές φατρίες και να αποτρέψει μια εμφύλια σύγκρουση ή ένα πραξικόπημα από σκληροπυρηνικά στοιχεία.
Η ενίσχυση των ακραίων φωνών
Τώρα, αυτή η δυνατότητα χάνεται. Το κενό που αφήνει πίσω του δεν είναι απλώς θεσμικό — μια θέση μπορεί να καλυφθεί. Είναι λειτουργικό και πολιτικό. Χωρίς τον Λαριτζανί, η ισορροπία στο εσωτερικό του καθεστώτος ανατρέπεται. Οι πιο σκληροπυρηνικές φωνές, εκείνες που βλέπουν κάθε διάλογο ως υποχώρηση και κάθε συμβιβασμό ως προδοσία, αποκτούν αυξημένη επιρροή. Αυτές οι δυνάμεις, όμως, στερούνται της ευελιξίας, της διεθνούς αποδοχής και της πολιτικής οξυδέρκειας που διέθετε ο Λαριτζανί.
Το αποτέλεσμα είναι ένα Ιράν ακόμη πιο απρόβλεπτο, με μειωμένες δυνατότητες διαχείρισης κρίσεων και, κυρίως, με λιγότερες διεξόδους από την απομόνωση. Η «δεξαμενή» πιθανών ηγετικών μορφών που θα μπορούσαν να σταθεροποιήσουν την κατάσταση σε μια περίοδο χάους έχει συρρικνωθεί δραματικά.
Ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ είναι ένα ιστορικό γεγονός που πυροδότησε τεράστια κρίση. Η εξόντωση του Αλί Λαριτζανί, όμως, μπορεί να αποδειχθεί πιο καθοριστική γιατί αφαιρεί από την εξίσωση τον άνθρωπο που θα μπορούσε να διαχειριστεί αυτή την κρίση. Στερεί από το Ιράν τον μηχανισμό εκείνο που εξασφάλιζε ότι το πολύπλοκο σύστημα εξουσίας του δεν θα κατέρρεε υπό το βάρος των εσωτερικών του αντιθέσεων.
Σε ένα καθεστώς όπου η προσωπική επιρροή και οι άτυποι δεσμοί συχνά υπερτερούν των θεσμών, η απώλεια του μοναδικού «γέφυρα» ανάμεσα στα αντιμαχόμενα στρατόπεδα δεν είναι απλώς ένα πλήγμα. Είναι μια ανατομική αλλαγή που αφήνει το σύστημα εκτεθειμένο, λιγότερο ευέλικτο και, τελικά, πιο ευάλωτο τόσο στις εσωτερικές πιέσεις όσο και στα εξωτερικά πλήγματα.
