Ήταν ξημερώματα Κυριακής, 23 Ιουνίου 1996, ώρα 01:30. Εκείνη τη στιγμή, ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ και ο αναμορφωτής της σύγχρονης Ελλάδας, πέρασε στην αιωνιότητα.
Ακόμα και σήμερα, τρεις δεκαετίες μετά την αναχώρησή του, το όνομά του παραμένει ο απόλυτος σημειολογικός φάρος της ελληνικής πολιτικής ζωής. Φίλοι και αντίπαλοι αναγνωρίζουν ότι υπήρξε ο πρωθυπουργός της Μεταπολίτευσης που άφησε το πιο ισχυρό και ανεξίτηλο αποτύπωμα, με μια μοναδική ικανότητα να εμπνέει τις μάζες και να καθορίζει τις εξελίξεις.
Ο Ανδρέας δεν είχε απλώς υποστηρικτές· είχε έναν ολόκληρο λαό που τον λάτρευε για την υπερηφάνεια που χάρισε στη χώρα. Ακόμα και η «Σιδηρά Κυρία» της Βρετανίας, Μάργκαρετ Θάτσερ, είχε υποκλιθεί στο πολιτικό του εκτόπισμα, δηλώνοντας με θαυμασμό:
«Δεν έφευγε ποτέ από Σύνοδο Κορυφής, εάν δεν κέρδιζε κάτι για τη χώρα του».
Τα νεανικά χρόνια και η πρώτη αγωνιστική φλόγα
Γεννημένος στις 5 Φεβρουαρίου 1919, γιος του «Γέρου της Δημοκρατίας» Γεωργίου Παπανδρέου και της Σοφίας Μινέικο, ο Ανδρέας έδειξε από νωρίς ότι η μοίρα του ήταν να ηγηθεί. Μόλις στα 15 του χρόνια, στο Κολλέγιο Αθηνών, εξέδωσε το μαρξιστικό περιοδικό «Ξεκίνημα», προκαλώντας το συντηρητικό κατεστημένο της εποχής.
Το 1937, ως φοιτητής της Νομικής Σχολής Αθηνών, εντάχθηκε σε αντιδικτατορική ομάδα τροτσκιστών κομμουνιστών μαζί με τον μετέπειτα σπουδαίο φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη. Η σύλληψή τους από το καθεστώς Μεταξά και η ανάκρισή του από τον Κωνσταντίνο Μανιαδάκη δεν έκαμψαν το αγωνιστικό του φρόνημα· αντίθετα, σφυρηλάτησαν τον χαρακτήρα του.
Η διεθνής ακαδημαϊκή καταξίωση
Η αναγκαστική φυγή του στις ΗΠΑ αποκάλυψε μια άλλη πτυχή του: αυτή της ιδιοφυούς επιστημονικής προσωπικότητας. Υπηρέτησε ως εθελοντής στο Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ και το 1943 έλαβε το διδακτορικό του στα Οικονομικά από το Χάρβαρντ, όπου και διορίστηκε καθηγητής.
Σε ηλικία μόλις 25 ετών, το διεθνές του κύρος ήταν τέτοιο που επιλέχθηκε ως μέλος της ελληνικής αντιπροσωπείας στην ιστορική Διάσκεψη του Μπρέτον Γουντς (1944), η οποία σχεδίασε την παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική. Η λαμπρή ακαδημαϊκή του καριέρα συνεχίστηκε ως τακτικός καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών στο κορυφαίο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια (1956-1959). Στην προσωπική του ζωή, μετά τον πρώτο του γάμο με τη Χριστίνα Ρασσιά, παντρεύτηκε τη Μαργαρίτα Τσαντ, με την οποία απέκτησε τα τέσσερα παιδιά του: τον Γιώργο, τη Σοφία, τον Νίκο και τον Αντρίκο.
Η επιστροφή στην πατρίδα και ο αντιδικτατορικός αγώνας
Το 1961, ανταποκρινόμενος στο κάλεσμα της πατρίδας, επέστρεψε για να ιδρύσει το Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ). Το 1964 εξελέγη βουλευτής με την Ένωση Κέντρου και αμέσως έγινε ο εκφραστής της πιο προοδευτικής, δημοκρατικής πτέρυγας της παράταξης, κερδίζοντας τη βαθιά εκτίμηση της κοινωνικής πλειοψηφίας.
Με την επιβολή της Χούντας των Συνταγματαρχών το 1967, ο Ανδρέας συνελήφθη στο Καστρί μετά από μια δραματική νύχτα, όπου κινδύνευσε η ζωή του γιου του, Γιώργου. Η φυλάκισή του κινητοποίησε την παγκόσμια κοινότητα διανοουμένων και τον ίδιο τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Λίντον Τζόνσον, αναγκάζοντας τη δικτατορία να τον αποφυλακίσει. Στο εξωτερικό ίδρυσε το ΠΑΚ (Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα), κρατώντας ζωντανή τη φλόγα της αντίστασης και της ελπίδας για δημοκρατία.
Η Γέννηση του ΠΑΣΟΚ: «Είμαι της Γερακίνας Γιος»
Με την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου επέστρεψε θριαμβευτικά. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, συνέταξε την ιστορική Διακήρυξη της 3ης Σεπτέμβρη, ιδρύοντας το ΠΑΣΟΚ και αλλάζοντας τον ρου της ελληνικής ιστορίας.
Αν και το πρώτο εκλογικό αποτέλεσμα (13,58%) τον απογοήτευσε στιγμιαία, μια ιστορική νύχτα στο κέντρο «Χάραμα» έμελλε να γίνει ο καταλύτης της αντεπίθεσης. Όταν ο μεγάλος Βασίλης Τσιτσάνης έπαιξε τις πρώτες νότες από το «Της γερακίνας γιος», ο Ανδρέας σηκώθηκε, χόρεψε ένα μάγκικο, λεβέντικο ζεϊμπέκικο και τραγούδησε το γεμάτο νόημα «μα εγώ δεν ζω γονατιστός». Επιστρέφοντας στο τραπέζι του, μέσα σε κλίμα απόλυτης αποθέωσης, είπε τα λόγια που έμελλε να γίνουν προφητικά:
«Θα μείνω, θα παλέψω, θα κερδίσω. Είμαι της γερακίνας γιος!»
Το έπος της «αλλαγής» και η Κοινωνική Δικαιοσύνη
Το 1977 το ΠΑΣΟΚ έγινε Αξιωματική Αντιπολίτευση (25,34%) και στις 18 Οκτωβρίου 1981 η «Αλλαγή» έγινε πραγματικότητα. Με το σαρωτικό 48,1%, ο Ανδρέας Παπανδρέου οδήγησε τον ελληνικό λαό στην εξουσία. Συνθήματα όπως «Εδώ και τώρα αλλαγή» και «Η Ελλάδα στους Έλληνες» δόνησαν τη χώρα.
Ο Ανδρέας δεν ήταν ένας απλός πρωθυπουργός· ήταν ο δικός τους άνθρωπος, ο «Ανδρέας» όλων των Ελλήνων. Η κυβέρνησή του αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση, έφερε την ισότητα των δύο φύλων, ίδρυσε το Εθνικό Σύστημα Υγείας (ΕΣΥ) και έβγαλε εκατομμύρια παραγκωνισμένους Έλληνες από το κοινωνικό περιθώριο, χαρίζοντάς τους αξιοπρέπεια.
Παρά τις λυσσαλέες επιθέσεις των αντιπάλων του και τη δικαστική σκευωρία του σκανδάλου Κοσκωτά, ο Ανδρέας αθωώθηκε πανηγυρικά από το Ειδικό Δικαστήριο. Το 1993, πραγματοποίησε ένα από τα πιο επικά πολιτικά comebacks στην παγκόσμια ιστορία, κερδίζοντας ξανά τις εκλογές με 47% και επιστρέφοντας ως ο απόλυτος κυρίαρχος στην πρωθυπουργία.
Το υστατο χαίρε στον μεγάλο ηγέτη
Η κλονισμένη υγεία του τον ανάγκασε να παραιτηθεί από την πρωθυπουργία τον Ιανουάριο του 1996, παραμένοντας ωστόσο ο αδιαμφισβήτητος Πρόεδρος του κινήματος. Όπως αποκάλυψε αργότερα ο προσωπικός του γιατρός, Δημήτρης Κρεμαστινός, το διαρκές άγχος του για το μέλλον του τόπου και του κόμματος ενόψει του Συνεδρίου ήταν αυτό που πίεσε την καρδιά του.
Το βράδυ της 22ας Ιουνίου, στην οδό Αγράμπελης στην Εκάλη, ο Ανδρέας αποχαιρέτησε τους στενούς του συνεργάτες, Τηλέμαχο Χυτήρη και Νίκο Αθανασάκη, με μια ζεστή χειραψία και τον χαρακτηριστικό, γεμάτο αρχοντιά χαιρετισμό του. Λίγο αργότερα, υπέστη την μοιραία ανακοπή. Ο Τηλέμαχος Χυτήρης, μέσα σε βαθιά συγκίνηση, ήταν εκείνος που του έκλεισε τα μάτια.
Η κηδεία του στις 26 Ιουνίου 1996 μετατράπηκε σε ένα πάνδημο, συγκλονιστικό λαϊκό προσκύνημα. Με τιμές εν ενεργεία αρχηγού κράτους, εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες και δεκάδες ξένοι ηγέτες τον συνόδευσαν στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Ο επικήδειος λόγος του γιου του, Γιώργου Παπανδρέου, εξέφρασε την οδύνη ολόκληρου του έθνους:
«Τα νέα είναι τα εξής: ένας σπουδαίος άνδρας, ένας μεγάλος επαναστάτης, ο πατέρας μας, έφυγε… Σε αγαπάμε. Όλοι που μαζεύτηκαν εδώ, σε αγαπάνε. Όλοι μας ορφανέψαμε. Γεια σου, πατέρα».
Ο Ανδρέας Παπανδρέου πέρασε στην ιστορία όχι απλώς ως πολιτικός, αλλά ως ο ηγέτης που ενέπνευσε, αγάπησε και αγαπήθηκε από τον λαό του όσο κανένας άλλος στη σύγχρονη ελληνική ιστορία.
