Για πρώτη φορά μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1990, η κυβέρνηση δεν διοργάνωσε επίσημη τελετή για την 11η Σεπτεμβρίου 1973. Ο πρόεδρος José Antonio Kast κάλεσε τη χώρα να μην παραμένει «αγκυλωμένη στο παρελθόν», ενώ οργανώσεις θυμάτων, κόμματα και πολίτες απάντησαν με πορείες, αγρυπνίες και εκδηλώσεις μνήμης.
Η 11η Σεπτεμβρίου στη Χιλή δεν είναι απλώς μία ημερομηνία στο ημερολόγιο. Είναι η ημέρα που, το 1973, τα αεροπλάνα της Πολεμικής Αεροπορίας βομβάρδισαν το προεδρικό μέγαρο La Moneda, ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρόεδρος Salvador Allende έχασε τη ζωή του και η χώρα μπήκε σε μια 17χρονη στρατιωτική δικτατορία υπό τον Augusto Pinochet. Πενήντα τρία χρόνια αργότερα, η φετινή επέτειος απέδειξε ότι η μάχη γύρω από εκείνη την ημέρα δεν έχει τελειώσει.
Απλώς έχει μεταφερθεί από το πεδίο της ιστορίας στο πεδίο της πολιτικής μνήμης. Για πρώτη φορά από την επιστροφή της δημοκρατίας το 1990, η κυβέρνηση της Χιλής δεν πραγματοποίησε επίσημη εκδήλωση μνήμης για το πραξικόπημα και τα θύματα της δικτατορίας.
Ο συντηρητικός πρόεδρος José Antonio Kast επέλεξε να συνεχίσει το κανονικό πρόγραμμά του και υποστήριξε ότι η Χιλή πρέπει να κοιτάζει προς το μέλλον και να μην παραμένει «αγκυλωμένη στο παρελθόν».
Όμως μεγάλο μέρος της κοινωνίας απάντησε διαφορετικά: αν το κράτος δεν θυμηθεί, θα θυμηθούν οι πολίτες.
Η πρώτη 11η Σεπτεμβρίου χωρίς επίσημη τελετή
Από την αποκατάσταση της δημοκρατίας και μετά, κυβερνήσεις διαφορετικών πολιτικών αποχρώσεων είχαν διατηρήσει την 11η Σεπτεμβρίου ως ημέρα θεσμικής μνήμης.
Όχι επειδή συμφωνούσαν πολιτικά με τον Allende. Αλλά επειδή είχε διαμορφωθεί σταδιακά ένα δημοκρατικό όριο: ότι η κατάλυση μιας εκλεγμένης κυβέρνησης και οι μαζικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ακολούθησαν αποτελούν μέρος μιας ιστορίας που το κράτος οφείλει να θυμάται.
Φέτος αυτό το όριο αμφισβητήθηκε. Η κυβέρνηση Kast δεν διοργάνωσε κεντρική εκδήλωση ούτε στη La Moneda ούτε σε άλλο χώρο μνήμης. Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις όχι μόνο στην Αριστερά αλλά και συζήτηση σε τμήματα της παραδοσιακής Δεξιάς για το αν μια δημοκρατική κυβέρνηση μπορεί να αντιμετωπίζει την επέτειο απλώς ως ένα θέμα που ανήκει στο παρελθόν.
«Υπάρχει ένας λαός που θα λέει όχι στη λήθη»
Τη θέση που άφησε κενή η επίσημη κυβέρνηση κατέλαβαν οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συγγενείς θυμάτων, πολιτικά κόμματα, πρώην αξιωματούχοι και απλοί πολίτες.
Στο Cementerio General του Σαντιάγο, πραγματοποιήθηκε εκδήλωση στη μνήμη του Salvador Allende.
Εκεί βρέθηκε και ο πρώην πρόεδρος Gabriel Boric, ο οποίος υποστήριξε ότι η ιστορική μνήμη δεν εξαρτάται από το εάν η κυβέρνηση οργανώσει μία τελετή.
Το μήνυμά του ήταν πως, ακόμη και όταν κάποιοι επιθυμούν να «γυρίσουν τη σελίδα», υπάρχει μια κοινωνική μνήμη που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά.
Παράλληλα, σε πολλές περιοχές της χώρας οργανώθηκαν πορείες, αγρυπνίες, καταθέσεις λουλουδιών και εκδηλώσεις “Μνήμης, Αλήθειας και Δικαιοσύνης”.
Και έτσι δημιουργήθηκε μια εικόνα με ισχυρό συμβολισμό: η κυβέρνηση επέλεξε τη σιωπή, αλλά η κοινωνία όχι. Περισσότερα από 40.000 θύματα.
Γιατί όμως έχει ακόμη τόση σημασία η 11η Σεπτεμβρίου;
Επειδή η συζήτηση δεν αφορά μόνο μια σύγκρουση για την πολιτική κληρονομιά του Salvador Allende.
Αφορά όσα ακολούθησαν.
Το Εθνικό Ινστιτούτο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της Χιλής αναφέρει ότι οι επίσημες Επιτροπές Αλήθειας κατέγραψαν περισσότερα από 40.000 θύματα εκτελέσεων, εξαφανίσεων, πολιτικής φυλάκισης και βασανιστηρίων κατά τη διάρκεια της δικτατορίας.
Η Επιτροπή Rettig αναγνώρισε χιλιάδες περιπτώσεις ανθρώπων που εκτελέστηκαν ή εξαφανίστηκαν, ενώ οι Επιτροπές Valech κατέγραψαν δεκάδες χιλιάδες πολιτικούς κρατούμενους και θύματα βασανιστηρίων.
Οι μηχανισμοί ασφαλείας της δικτατορίας -όπως η DINA και αργότερα η CNI- εγκαθίδρυσαν ένα σύστημα παρακολουθήσεων, συλλήψεων, βασανιστηρίων, εκτελέσεων και εξαναγκαστικών εξαφανίσεων.
Η καταστολή έφτασε ακόμη και εκτός Χιλής, μέσω του δικτύου συνεργασίας των νοτιοαμερικανικών δικτατοριών που έγινε γνωστό ως Επιχείρηση Κόνδορας.
Γι’ αυτό η μνήμη της 11ης Σεπτεμβρίου δεν αφορά μόνο την Αριστερά.
Αφορά το ερώτημα τι θεωρεί μια δημοκρατία αδιαπραγμάτευτο.
Μπορεί μια δημοκρατία να «ξεχάσει» για να προχωρήσει;
Εδώ βρίσκεται η πραγματική πολιτική σύγκρουση. Η επιχειρηματολογία της σημερινής κυβέρνησης είναι ότι μια χώρα δεν μπορεί να παραμένει μόνιμα εγκλωβισμένη στις συγκρούσεις του παρελθόντος.
Οι επικριτές της απαντούν ότι υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στη συμφιλίωση και τη λήθη.
Μια κοινωνία μπορεί να αποφασίσει να προχωρήσει.
Αλλά για να υπάρξει πραγματική συμφιλίωση, χρειάζεται πρώτα να υπάρχει κοινή αναγνώριση για το τι συνέβη.
Το ίδιο το Museo de la Memoria y los Derechos Humanos της Χιλής περιγράφει την 11η Σεπτεμβρίου 1973 ως τη στιγμή κατά την οποία καταλύθηκε το κράτος δικαίου, έκλεισε το Κογκρέσο και εγκαθιδρύθηκε ένα σύστημα μαζικής και συστηματικής καταστολής.
Η μνήμη επομένως δεν αποτελεί απλώς φόρο τιμής στους νεκρούς.
Λειτουργεί και ως δημοκρατικός μηχανισμός πρόληψης.
Να θυμάται μια κοινωνία πώς χάθηκε η δημοκρατία, ώστε να αναγνωρίζει τα σημάδια όταν αυτή αρχίζει ξανά να δοκιμάζεται.
Ο Allende εξακολουθεί να περπατά στους δρόμους του Σαντιάγο
Και ίσως αυτό να ήταν το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της φετινής 11ης Σεπτεμβρίου.
Πενήντα τρία χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Salvador Allende παρέμεινε παντού.
Σε φωτογραφίες.
Σε πανό.
Σε λουλούδια.
Στις πορείες προς το νεκροταφείο.
Στις εκδηλώσεις γύρω από τη La Moneda.
Και στα πλακάτ των οικογενειών που εξακολουθούν να ζητούν να μάθουν τι απέγιναν οι δικοί τους άνθρωποι.
Η κυβέρνηση μπορεί να αποφάσισε ότι δεν χρειαζόταν επίσημη τελετή.
Δεν μπορούσε όμως να αποφασίσει ότι δεν χρειαζόταν μνήμη.
Η μεγαλύτερη μάχη ίσως δεν αφορά πια το παρελθόν
Η φετινή επέτειος αποκαλύπτει κάτι ευρύτερο που δεν αφορά μόνο τη Χιλή.
Σε πολλές δημοκρατίες έχει ξανανοίξει η συζήτηση για το πώς πρέπει να αντιμετωπίζονται οι αυταρχικές περίοδοι του παρελθόντος.
Να θυμόμαστε;
Να ξεχνάμε;
Να αναζητούμε ευθύνες;
Ή να θεωρούμε ότι όλα αυτά ανήκουν σε μια άλλη εποχή;
Η Χιλή έδωσε αυτές τις ημέρες δύο διαφορετικές απαντήσεις.
Η κυβέρνηση είπε ουσιαστικά:
να κοιτάξουμε μπροστά.
Χιλιάδες πολίτες απάντησαν: ναι – αλλά χωρίς να ξεχάσουμε πώς χάθηκε κάποτε η δημοκρατία.
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το πραγματικό διακύβευμα.
Γιατί η ιστορική μνήμη δεν αφορά μόνο εκείνους που έζησαν το παρελθόν.
Αφορά κυρίως εκείνους που θέλουν να προστατεύσουν το μέλλον.
