Μια ευρεία πολιτική και θεσμική παρέμβαση για τη Συνταγματική Αναθεώρηση καταθέτει ο πρώην Πρωθυπουργός, Γιώργος Α. Παπανδρέου, μεταφέροντας τη συζήτηση πέρα από το στενό ερώτημα της κυβερνητικής εναλλαγής. Όπως επισημαίνει, η επόμενη κάλπη δεν αφορά μόνο το ποιος θα κυβερνήσει, αλλά πρωτίστως το πώς θα κυβερνηθεί η Ελλάδα.
Ο πρώην πρωθυπουργός απευθύνει την πρότασή του ευθέως στους πολίτες που βρίσκονται αντιμέτωποι με την ακρίβεια, τη στεγαστική κρίση, τις δυσκολίες στο ΕΣΥ και το αυξημένο κόστος βασικών αγαθών, αλλά και σε όσους διαπιστώνουν ότι η απαίτηση για λογοδοσία συχνά προσκρούει στις χρόνιες παθογένειες του πολιτικού και διοικητικού συστήματος.
«Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος κυβερνά»
Στον πυρήνα της παρέμβασης βρίσκεται η θέση ότι η κρίση δεν περιορίζεται στα πρόσωπα που κάθε φορά ασκούν την εξουσία. Ο Γιώργος Παπανδρέου στρέφει το ενδιαφέρον στο ίδιο το σύστημα διακυβέρνησης, το οποίο περιγράφει ως συγκεντρωτικό, αδιαφανές και πελατειακό.
«Οι κυβερνήσεις αλλάζουν. Μήπως όμως το σύστημα αναπαράγεται;», είναι το ερώτημα που θέτει, συνδέοντας την αδυναμία βαθύτερων μεταρρυθμίσεων με δομές εξουσίας που, όπως υποστηρίζει, εξαντλούν τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας και περιορίζουν τις δυνατότητες του πολίτη να ελέγχει ουσιαστικά την εξουσία.
Η απάντηση που προτείνει περνά μέσα από μια νέα θεσμική συμφωνία. Όχι απλώς αλλαγές σε επιμέρους άρθρα, αλλά μια επαναθεμελίωση της Δημοκρατίας, με επίκεντρο τη διαφάνεια, τη λογοδοσία, τη συμμετοχή και την ενίσχυση του πολίτη απέναντι σε ένα υπερσυγκεντρωτικό κράτος.
Η επόμενη Βουλή και η μεγάλη θεσμική ευκαιρία
Ιδιαίτερη πολιτική σημασία αποκτά η παρέμβαση λόγω της επερχόμενης Συνταγματικής Αναθεώρησης. Ο Γιώργος Παπανδρέου υπογραμμίζει ότι η επόμενη Βουλή θα έχει τη δυνατότητα να αλλάξει τους θεμελιώδεις κανόνες λειτουργίας του πολιτεύματος, χαρακτηρίζοντας την περίοδο που ανοίγεται ως ευκαιρία που εμφανίζεται μόνο μία φορά κάθε δέκα και πλέον χρόνια.
Η συζήτηση, επομένως, κατά τον πρώην πρωθυπουργό δεν μπορεί να εξαντληθεί στους πολιτικούς συσχετισμούς της επόμενης ημέρας. Αφορά το μοντέλο κράτους και Δημοκρατίας που θα παραδοθεί στην επόμενη γενιά.
Εκεί βρίσκεται και το πολιτικό βάρος της πρότασης για το «Σύνταγμα των παιδιών μας»: στην επιδίωξη η επόμενη αναθεωρητική διαδικασία να μην αποτελέσει μια ακόμη διαπραγμάτευση μεταξύ κομμάτων και πολιτικών ηγεσιών, αλλά μια ουσιαστική συζήτηση για τους θεσμούς, τη λογοδοσία και τη θέση του πολίτη απέναντι στην εξουσία.
Αναλυτικά το άρθρο:
Η κάλπη που έρχεται δεν ρωτά μόνο ποιος θα κυβερνήσει. Ρωτά πώς θα κυβερνηθεί η Ελλάδα.
Άρθρο – Πρόταση του πρώην πρωθυπουργού και βουλευτή Αχαιός, Γιώργου Α. Παπανδρέου για τη Συνταγματική Αναθεώρηση.
«Αυτό το κείμενο απευθύνεται σε κάθε πολίτη.
Σε σένα που δουλεύεις, αλλά ο μισθός δεν φτάνει. Που ψάχνεις σπίτι και βρίσκεις παράλογες τιμές. Που περιμένεις ώρες σε ένα νοσοκομείο που κάποτε ήταν το καμάρι της χώρας. Που πληρώνεις πανάκριβα υγεία, παιδεία, ενέργεια και τρόφιμα. Που βλέπεις το ένα σκάνδαλο μετά το άλλο να θάβεται, χωρίς λογοδοσία. Που ατενίζεις το μέλλον με έντονο σκεπτικισμό, χωρίς ελπίδα και προοπτική.
Σε σένα που ψήφισες, ξαναψήφισες, άλλαξες κυβερνήσεις – και είδες κάθε προσπάθεια για καινοτόμες και δίκαιες αλλαγές να αντιμετωπίζει αντιστάσεις και υπονομεύσεις, ενώ το βαθύτερο πρόβλημα παρέμενε το ίδιο.
Γιατί; Επειδή το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος κυβερνά. Είναι το ίδιο το σύστημα διακυβέρνησης.
Ένα κράτος συγκεντρωτικό, αδιαφανές και πελατειακό. Ένα κράτος που υπηρετεί τους λίγους και ισχυρούς, ταλαιπωρεί τους πολλούς, εξαντλεί τους δημιουργικούς και παραγωγικούς πολίτες, υποθηκεύει το μέλλον των παιδιών μας.
Οι κυβερνήσεις αλλάζουν. Μήπως όμως το σύστημα αναπαράγεται; Και όσο αναπαράγεται, καμία υπόσχεση για «καλύτερες μέρες» δεν έχει αντίκρισμα;
Ο κύκλος, όμως, μπορεί να σπάσει.
Η επόμενη Βουλή θα είναι αναθεωρητική. Θα έχει τη δύναμη να αλλάξει αυτούς τους κανόνες. Να επαναθεμελιώσει τη Δημοκρατία.
Μια τέτοια ευκαιρία έρχεται μόνο μία φορά κάθε δέκα και πλέον χρόνια.
Στις 16 Σεπτεμβρίου, με μια δεύτερη ψηφοφορία στην Ολομέλεια, η Βουλή έκλεισε τον κατάλογο των άρθρων που θα αναθεωρηθούν. Μια διαδικασία σχεδόν αθόρυβη, μέσα στο καλοκαίρι – αλλά ίσως με τη σημαντικότερη ψηφοφορία αυτής της κοινοβουλευτικής περιόδου.
Το «ναι» συγκέντρωσε από 158 έως 161 ψήφους, σε σύνολο 293 ψηφισάντων. Απλή πλειοψηφία. Πιο κάτω βέβαια από τους 180 για την υπερ-πλειοψηφία.
Για το ΠΑΣΟΚ αυτό αποτέλεσε συνειδητή πολιτική επιλογή.
Το Σύνταγμα αλλάζει σε δύο στάδια και από δύο Βουλές. Η σημερινή αποφασίζει ποια άρθρα ανοίγουν. Η επόμενη, η αναθεωρητική, αποφασίζει το περιεχόμενό τους.
Ό,τι περνούσε τώρα με ευρεία συναίνεση, με 180 ψήφους, θα μπορούσε αύριο να γραφτεί με απλή πλειοψηφία – δηλαδή, ενδεχομένως, από μία και μόνη κυβέρνηση, με τους δικούς της συμβούλους, τις δικές της προτεραιότητες, τα δικά της μέτρα. Και το αντίστροφο: ό,τι πέρασε τώρα με απλή πλειοψηφία, θα απαιτήσει αύριο 180 ψήφους – τότε ακριβώς που θα γράφονται οι πραγματικές λέξεις.
Το ερώτημα, επομένως, ήταν απλό αλλά και σημαντικό μαζί. Πού θέλουμε να απαιτείται η συναίνεση; Στον κατάλογο των άρθρων που ανοίγουν – ή στις ίδιες τις λέξεις που θα μας δεσμεύουν για μια ολόκληρη δεκαετία;
Το ΠΑΣΟΚ απάντησε καθαρά: στην ουσία.
Ψηφίσαμε «παρών» στα άρθρα που θέλουμε να αλλάξουν και περιλαμβάνονται στη δική μας πρόταση: ψηφιακά δικαιώματα και τεχνητή νοημοσύνη, μέσα ενημέρωσης, παιδεία, ιδιοκτησία και παραμεθόριες περιοχές, υγεία και στέγη, περιβάλλον, κόμματα, ευθύνη υπουργών, ηγεσία της Δικαιοσύνης, ανεξάρτητες αρχές και αυτοδιοίκηση, διεύρυνση της δημοκρατικής συμμετοχής.
Το «παρών» δεν σημαίνει απουσία. Αντιθέτως σημαίνει: ναι, να ανοίξει το άρθρο – όχι όμως με λευκή επιταγή. Το περιεχόμενο θα αποφασιστεί με ευρύτερη συναίνεση.
Και ψηφίσαμε «όχι» όπου διαφωνούμε με την ίδια την κατεύθυνση: στην εξαετή θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας, στο εκλογικό σύστημα, στη νομιμοποίηση πελατειακών πρακτικών μέσω της «θωράκισης» του βουλευτικού ρόλου, στον προληπτικό έλεγχο συνταγματικότητας που οδηγεί σε ένα οιονεί Συνταγματικό Δικαστήριο χωρίς εγγυήσεις, και στη συνταγματοποίηση ιδεολογικών αγκυλώσεων για τη δημόσια διοίκηση.
Δεν ήταν ελιγμός αλλά πράξη θεσμικής ευθύνης – ακόμη και απέναντι στον εαυτό μας. Αν αύριο γίνουμε κυβέρνηση, ούτε εμείς θα μπορούμε να γράψουμε μόνοι μας το Σύνταγμα. Αλλά αυτή την αντίληψη ακριβώς επιδιώκουμε να κάνουμε πράξη.
Το 2019, η Νέα Δημοκρατία αξιοποίησε τις υπερ-πλειοψηφίες της προηγούμενης Βουλής για να αλλάξει μονομερώς τον τρόπο εκλογής του Προέδρου της Δημοκρατίας. Η συναίνεση διακηρύχθηκε, αλλά στην πράξη παραβιάστηκε. Το 2025 είδαμε το αποτέλεσμα: εκλογή Προέδρου με στενή κομματική στήριξη.
Με την ψήφο της 16ης Σεπτεμβρίου, αυτό δεν μπορεί να επαναληφθεί. Το ουσιαστικό διακύβευμα μεταφέρεται στην επόμενη Βουλή και θα απαιτεί αυξημένη πλειοψηφία.
Αυτό σημαίνει ότι ο ελληνικός λαός, με την επόμενη ψήφο του, δεν θα επιλέξει μόνο κυβέρνηση. Θα επιλέξει δυνάμεις, κατευθύνσεις και συσχετισμούς για τις μεγάλες συνταγματικές αλλαγές.
Η επόμενη κάλπη δεν θα είναι απλώς εκλογική. Θα είναι, σε σημαντικό βαθμό, συντακτική.
Ας μιλήσουμε καθαρά: τι φταίει και τι όχι
Η Νέα Δημοκρατία προσπαθεί να φορτώσει στο Σύνταγμα τα προβλήματα της δικής της διακυβέρνησης. Να το χρησιμοποιήσει ως άλλοθι.
Δεν φταίει το Σύνταγμα για όσα αποκαλύφθηκαν στον ΟΠΕΚΕΠΕ. Για το σκάνδαλο των παρακολουθήσεων με Predator. Για τον ανοχύρωτο σιδηρόδρομο και την τραγωδία των Τεμπών. Για τις απευθείας αναθέσεις δισεκατομμυρίων σε λίγους και εκλεκτούς. Ούτε για την ενεργειακή πολιτική που αφαιρεί εισόδημα από τις οικογένειες και διογκώνει τα κέρδη λίγων εταιρειών.
Όπως δεν ήταν το Σύνταγμα που παραποίησε τα δημοσιονομικά στοιχεία της χώρας το 2009. Ήταν η Κυβέρνηση της ΝΔ που το έκανε και προκάλεσε την εικόνα βαθιάς αναξιοπιστίας της χώρας μας διεθνώς και την αναγκαστική προσφυγή στον μηχανισμό στήριξης.
Όλα αυτά δεν τα προκάλεσε ένα κείμενο, το Σύνταγμα. Τα προκάλεσε μια αντίληψη εξουσίας: συγκεντρωτισμός, αδιαφάνεια, κομματική νομή του κράτους.
Και όμως, το Σύνταγμα μετράει.
Όχι γιατί λύνει από μόνο του τα πάντα. Αλλά γιατί ορίζει τι επιτρέπεται και τι όχι. Ποιος ελέγχει ποιον. Πού σταματά η εξουσία και πού αρχίζουν τα δικαιώματά σου.
Είναι θεμέλιο. Πυξίδα. Μοχλός αλλαγής.
Κάθε δημοκρατικό Σύνταγμα κρίνεται από τις απαντήσεις του σε τέσσερα θεμελιώδη ερωτήματα.
Ποιον εμπιστεύεται; Την εκάστοτε εξουσία ή τον πολίτη; Καμία εξουσία, ούτε τη σημερινή ούτε την αυριανή, ούτε τη δική τους, ούτε τη δική μας. Τον πολίτη εμπιστεύεται.
Ποιος ελέγχει ποιον; Η εξουσία τον εαυτό της; Την εξουσία η κυβερνητική πλειοψηφία; Καμία εξουσία δεν μπορεί να ελέγχει τον εαυτό της. Ούτε να ελέγχεται από την κυβερνητική πλειοψηφία είναι αρκετό. Ό,τι μένει ανεξέλεγκτο, αργά ή γρήγορα εκτρέπεται. Απαιτείται υπέρτερη κοινοβουλευτική πλειοψηφία και κοινωνικός έλεγχος.
Πού λογοδοτούν όσοι κυβερνούν; Σε ανεξάρτητο κριτή. Όχι στους πολιτικούς τους φίλους.
Δεσμεύει το Σύνταγμα και την πλειοψηφία; Η εκλογική νίκη δεν είναι λευκή επιταγή. Δεν δίνει σε κανέναν το δικαίωμα να κάνει ό,τι θέλει. Σε μια δημοκρατία η κυβερνώσα πλειοψηφία δεν κρίνεται μόνο από την εντολή που παίρνει από τον λαό, αλλά το πώς ασκεί την εξουσία. Χρήσιμα, με σεβασμό σε κάθε πολίτη και τα δικαιώματά του ή με κατάχρηση, ιδιοποίηση και νομή της εξουσίας προς όφελος των κυβερνώντων και των ισχυρών του κατεστημένου; Όπως επισημαίνει σταθερά η Επιτροπή Βενετίας του Συμβουλίου της Ευρώπης, αυτή η διάσταση είναι καθοριστική για την ποιότητα της δημοκρατίας μας.
Η αντίληψη «πήρα την πλειοψηφία και κάνω ό,τι θέλω» δεν είναι δημοκρατία. Είναι παραποίησή της.
Δεν μιλάμε θεωρητικά.
Τον Δεκέμβριο του 2025, η Επιτροπή Βενετίας έκανε κάτι απολύτως σαφές. Επικαιροποίησε τη «Λίστα Ελέγχου για το Κράτος Δικαίου», με την οποία αξιολογούνται 46 ευρωπαϊκές χώρες, και πρόσθεσε δύο νέα, κρίσιμα κεφάλαια: ποιος ελέγχει τη λειτουργία όσων έχουν την εξουσία και ποιος ελέγχει αν οι νόμοι που γράφονται σέβονται το Σύνταγμα.
Αυτό φαίνεται καθαρά στις ανεξάρτητες αρχές.
Η Επιτροπή Βενετίας ζητά δύο εγγυήσεις ταυτόχρονα:
– Αυξημένη πλειοψηφία, ώστε καμία κυβέρνηση να μην επιλέγει μόνη της εκείνους που θα την ελέγχουν.
– Μηχανισμό άρσης του αδιεξόδου, ώστε η ανάγκη συναίνεσης να μην γίνεται άλλοθι για παράλυση.
Η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας για το άρθρο 101Α δεν εξασφαλίζει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Αφήνει ανοιχτό τον δρόμο για κομματικές επιλογές, απλώς καλυμμένες με ένα τεχνοκρατικό περιτύλιγμα.
Το ίδιο συμβαίνει με το άρθρο 86. Η τελική απόφαση για τη δίωξη υπουργών παραμένει στα χέρια της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Και η ψηφοφορία γίνεται ονομαστικά – όχι για να προστατεύεται η ανεξαρτησία των βουλευτών, αλλά για να διασφαλίζεται η κομματική πειθαρχία.
Έτσι, δεν θα χρειάζεται να στέλνονται βουλευτές για ύπνο νωρίς, όπως συνέβη στην ψηφοφορία για τα Τέμπη. Κάθε ψήφος θα ελέγχεται. Κάθε «έκπληξη» θα αποτρέπεται.
Με απλά λόγια: ο ελεγχόμενος εξακολουθεί να κρατά το κλειδί του ελέγχου του.
Αυτό δεν αποτελεί θεσμική αλλαγή. Είναι η συνταγματική θωράκιση του ίδιου συστήματος εξουσίας.
Επαναθεμελίωση: έξι τομές που αλλάζουν τον τρόπο διακυβέρνησης
Το ΠΑΣΟΚ κατέθεσε ένα πλήρες κείμενο, άρθρο προς άρθρο. Για να γνωρίζει ο πολίτης πριν από την κάλπη – όχι μετά, τι πρόκειται να αλλάξει.
Με βάση αυτήν την πρόταση του ΠΑΣΟΚ και τον τελικό κατάλογο άρθρων που προκρίθηκαν προς αναθεώρηση στην επόμενη Βουλή, προτείνω και διευρύνω τις αλλαγές που θεωρώ ως σχέδιο επαναθεμελίωσης της δημοκρατίας μας – μια Βίβλο Συνταγματικών Αλλαγών και συνάμα Μανιφέστο για το μέλλον των παιδιών μας.
Πρώτο θεμέλιο: η φωνή του πολίτη
Σήμερα ο πολίτης μιλά μία φορά κάθε τέσσερα χρόνια. Ανάμεσα στις κάλπες είτε σιωπά είτε μιλά χωρίς να τον ακούει κανείς. Οι αποφάσεις για τη δουλειά του, τη γειτονιά του, το παιδί του συχνά λαμβάνονται χωρίς αυτόν, και κάποτε ερήμην όλων, μέσα στη νύχτα. Το πρώτο θεμέλιο αλλάζει αυτή τη σχέση.
Προτείνω έναν νέο, τέταρτο θεσμικό άξονα της Δημοκρατίας. Δίπλα στη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική λειτουργία: η συμμετοχική και διαβουλευτική δημοκρατία.
Μόνιμες συνελεύσεις πολιτών με κλήρωση – όπως στην αρχαία Αθήνα και σήμερα στην Ιρλανδία, τη Γαλλία και το Βέλγιο. Συμμετοχικοί προϋπολογισμοί σε κάθε δήμο και περιφέρεια. Ψηφιακή διαβούλευση για κάθε νομοσχέδιο.
Και μια κρίσιμη υποχρέωση: όταν οι πολίτες και οι φορείς τους γνωμοδοτούν, Βουλή και Κυβέρνηση θα οφείλουν να απαντούν εγκαίρως, δημόσια και αιτιολογημένα. Η φωνή σου δεν θα χάνεται πια σε ένα συρτάρι.
Κανένα μείζον νομοσχέδιο χωρίς προηγούμενη διαβούλευση και ανεξάρτητη επιστημονική αξιολόγηση. Υποχρεωτικός έλεγχος της εφαρμογής των νόμων, με την αντιπολίτευση να έχει μεγαλύτερο ρόλο στις προτάσεις και αξιολογήσεις των νομοσχεδίων. Και επιτέλους, τέλος στις νυχτερινές τροπολογίες της τελευταίας στιγμής, παράθυρα ρουσφετολογικής διευθέτησης, χωρίς συζήτηση και έλεγχο.
Δεν πρόκειται για θεσμική τεχνική. Πρόκειται για ένα δικαίωμα που σήμερα δεν έχεις, το δικαίωμα να σε ακούν και να σου απαντούν. Να μη χρειάζεσαι «μέσο» για να φτάσει η φωνή σου εκεί όπου κρίνεται η ζωή σου. Να μην είσαι θεατής της Δημοκρατίας, αλλά συνδημιουργός της.
Η αποκέντρωση του κράτους εξάλλου, που αποτελεί πάντα προτεραιότητα για το κίνημά μας, έχει και αυτόν τον σκοπό. Η αποκέντρωση φέρνει την εξουσία πιο κοντά στον πολίτη. Κάνει τη δημοκρατία πιο ουσιαστική. Ενισχύει τη δικαιοσύνη, τη διαφάνεια, τη λογοδοσία, περιορίζει τη συγκέντρωση εξουσίας και δίνει στους πολίτες λόγο στις αποφάσεις που αφορούν την καθημερινή τους ζωή.
Δεύτερο θεμέλιο: ο πραγματικός έλεγχος της εξουσίας
Σήμερα ο απλός πολίτης δικάζεται από δικαστές, ο υπουργός, από τους πολιτικούς του φίλους. Όταν η ίδια πλειοψηφία που κυβερνά αποφασίζει ποιος θα ελεγχθεί, ποιος θα δικάσει και ποιος θα ελέγξει, ο πολίτης καταλαβαίνει ότι ο νόμος δεν είναι ίδιος για όλους. Και μια δημοκρατία όπου ο νόμος δεν είναι ίδιος για όλους χάνει το πολυτιμότερο κεφάλαιό της: την εμπιστοσύνη.
Η δίωξη υπουργών δεν θα αποφασίζεται από τους συναδέλφους τους, αλλά από ειδικό δικαστικό συμβούλιο που θα ορίζεται με κλήρωση. Μια αρχαία δημοκρατική μέθοδος που κανείς δεν μπορεί να προεξοφλήσει ή να ελέγξει.
Η ηγεσία των ανώτατων δικαστηρίων δεν θα επιλέγεται από την κυβερνητική πλειοψηφία, αλλά από ευρεία μικτή επιτροπή. Και με τετραετές cooling-off ώστε κανείς δικαστής να μην κρίνει με το βλέμμα στην επόμενη καρέκλα που θα του δοθεί.
Οι ανεξάρτητες αρχές αποκτούν αυξημένη πλειοψηφία και μηχανισμό άρσης του αδιεξόδου για την εκλογή των μελών τους. Η Εθνική Αρχή Διαφάνειας κατοχυρώνεται συνταγματικά και αναλαμβάνει τον έλεγχο των οικονομικών των κομμάτων, των εκλογικών δαπανών και του πόθεν έσχες.
Οι εξεταστικές επιτροπές θα συγκροτούνται με τα δύο πέμπτα των βουλευτών – όχι μόνο όταν συμφωνεί εκείνος που ελέγχεται.
Η Διαύγεια γίνεται συνταγματική υποχρέωση. Κάθε δαπάνη, σύμβαση και κρατική απόφαση θα είναι δημόσια από την αρχή. Καμία κυβέρνηση δεν θα μπορεί να καταργήσει αυτήν τη διαφάνεια.
Και επειδή η δημοκρατία πρέπει να αρχίζει από τα ίδια τα κόμματα, κατοχυρώνουμε την εσωτερική δημοκρατία, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία τους απέναντι στα μέλη τους.
Αυτό που διακυβεύεται είναι ένα δικαίωμα που σήμερα δεν έχεις: να ξέρεις ότι ο νόμος είναι ίσος για όλους, και για όσους κυβερνούν. Ότι ο δικαστής δεν χρωστά την καρέκλα του σε κανέναν. Ότι ο ελεγκτής δεν διορίζεται από τον ελεγχόμενο. Ότι κάθε ευρώ του δημοσίου είναι απολύτως ορατό. Και ότι το κόμμα που ζητά την ψήφο σου λογοδοτεί πρώτα στα δικά του μέλη. Η εξουσία που ξέρει ότι θα λογοδοτήσει κυβερνά αλλιώς. Μόνο έτσι ξαναχτίζεται η εμπιστοσύνη.
Τρίτο θεμέλιο: η ασφάλεια της καθημερινής ζωής
Σήμερα η ασφάλεια της καθημερινής ζωής εξαρτάται εν πολλοίς από το ποιος και πώς κυβερνά. Το Σύνταγμα υπόσχεται υγεία και στέγη, αλλά ως ευχή, όχι ως υποχρέωση. Σε αυτό το κενό παρεισφρέουν δύο πράγματα. Το πρώτο είναι το πελατειακό κράτος, που δεν εγγυάται αλλά «δίνει»: ένα έκτακτο επίδομα πριν από τις γιορτές ή ένα «πάσο» πριν τις εκλογές. Κι ό,τι σου δίνει η εξουσία εφάπαξ, μπορεί και να μην το ξαναδείς μετά. Το δεύτερο είναι η αγορά, εκεί όπου το κράτος αποσύρθηκε: υγεία, στέγη και ενέργεια παραδίδονται σε επιχειρήσεις που έχουν σκοπό το κέρδος, και το κόστος το πληρώνει ο πολίτης. Στη μία περίπτωση γίνεσαι πελάτης της εξουσίας, στην άλλη πελάτης της αγοράς. Σε καμία δεν είσαι πολίτης με δικαιώματα.
Το δικαίωμα είναι το αντίθετο και της χάρης και της συναλλαγής. Δεν το ζητιανεύεις, δεν το αγοράζεις, δεν το ανταποδίδεις με την ψήφο σου. Σου ανήκει, όποιος κι αν κυβερνά.
Το ΕΣΥ κατοχυρώνεται ως σύστημα ενιαίο, αποκεντρωμένο, ποιοτικό και ισότιμα προσβάσιμο σε κάθε πολίτη. Δεν μπορεί να αισθάνεται ασφαλής μόνο όποιος έχει «γνωστό», μπορεί να δώσει φακελάκι ή διαθέτει ιδιωτική ασφάλιση. Κανένας απλός νόμος δεν θα μπορεί να το αποδομήσει.
Η στέγη γίνεται υποχρέωση του κράτους, με κοινωνική κατοικία και με παρέμβαση στην αγορά όταν ξεσπά στεγαστική κρίση. Το σπίτι είναι τόπος σιγουριάς της ζωής σου, όχι απλά επενδυτικό προϊόν.
Η ενέργεια γίνεται δικαίωμα. Κανένα νοικοκυριό στο κρύο και στο σκοτάδι, όχι χάρη σε ένα επίδομα, αλλά με εγγύηση του Συντάγματος. Ο πολίτης, ο δήμος και ο συνεταιρισμός θα μπορούν να παράγουν ενέργεια, όχι μόνο να την πληρώνουν. Αυτή είναι η ενεργειακή δημοκρατία και ο δρόμος προς την προσωπική, συλλογική και εθνική ενεργειακή αυτονομία.
Η πρόληψη της έμφυλης βίας και των γυναικοκτονιών γίνεται ρητή υποχρέωση της Πολιτείας: να δρα πριν από το έγκλημα, όχι με ανακοινώσεις μετά από αυτό. Η αναπαραγωγική αυτονομία της γυναίκας κατοχυρώνεται, ώστε να μην μπορεί να χαθεί με μία απόφαση, όπως συνέβη στις ΗΠΑ. Και διευρύνεται ρητά η προστασία από τις διακρίσεις λόγω φύλου, γενετήσιου προσανατολισμού, αναπηρίας, ηλικίας ή κοινωνικής προέλευσης.
Αυτό που διακυβεύεται είναι ένα δικαίωμα που σήμερα δεν έχεις: να μην ζεις με τον φόβο. Φόβο για το σπίτι, την υγεία, την ενέργεια.
Η ισότητα είναι δικαίωμα – όποιος και αν είσαι. Ούτε χάρη της εκάστοτε κυβέρνησης, ούτε δωράκι της εκάστοτε εξουσίας, ούτε προϊόν της αγοράς. Αποτελεί εγγύηση του Συντάγματος. Γιατί η αξιοπρέπεια δεν τίθεται σε ψηφοφορία κάθε τέσσερα χρόνια.
Τέταρτο θεμέλιο: η τεχνολογία υπό δημοκρατικό έλεγχο
Σήμερα ένας αλγόριθμος που δεν βλέπεις αποφασίζει τι θα διαβάσεις, τι θα πιστέψεις, αν θα πάρεις ένα δάνειο ή μια δουλειά, και πόσες ώρες το παιδί σου θα μένει καρφωμένο σε μια οθόνη φτιαγμένη για να μην το αφήνει να ξεκολλήσει. Τα δεδομένα σου συλλέγονται, πωλούνται και χρησιμοποιούνται για να σε πείσουν, χωρίς να σε ρωτήσει κανείς. Μια νέα εξουσία, ισχυρότερη από πολλά κράτη, διαμορφώνει τον δημόσιο διάλογο χωρίς να εκλέγεται και χωρίς να λογοδοτεί. Και η Ελλάδα ξέρει, από το παρελθόν αλλά και από τις πρόσφατες υποκλοπές, τι σημαίνει μια εξουσία που παρακολουθεί τους πολίτες της. Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη. Είναι εξουσία. Και σε μια δημοκρατία κάθε εξουσία ελέγχεται.
Το Σύνταγμά μας μιλά για την «κοινωνία της πληροφορίας» του 2001. Για την τεχνητή νοημοσύνη και τις πλατφόρμες δεν λέει ούτε μία λέξη. Και έρχονται ήδη νέες τεχνολογίες: η κβαντική, η βιοτεχνολογία. Η Νέα Δημοκρατία προτείνει μια γενική διακήρυξη. Εμείς προτείνουμε δικαιώματα με πραγματική ισχύ, που δεσμεύουν όχι μόνο το κράτος αλλά και τις ιδιωτικές πλατφόρμες.
Ισότιμη πρόσβαση στη συνδεσιμότητα, γιατί ο ψηφιακός αποκλεισμός είναι ο νέος κοινωνικός αποκλεισμός. Το δικαίωμα να ξέρεις πότε αποφασίζει για σένα μια μηχανή, να ζητάς αιτιολόγηση και να απευθύνεσαι σε άνθρωπο. Προστασία της ελευθερίας της σκέψης από την ψηφιακή χειραγώγηση. Και ιδιαίτερη προστασία για τα παιδιά, με την ευθύνη να βαραίνει τις πλατφόρμες και όχι μόνο τους γονείς: καμία εθιστική σχεδίαση, καμία εμπορική εκμετάλλευση των δεδομένων τους, καμία στοχευμένη διαφήμιση. Η παιδική ηλικία δεν είναι αγορά.
Και δημοκρατικός έλεγχος, όχι μόνο διακηρύξεις. Κάθε αλγόριθμος που χρησιμοποιεί το κράτος καταγράφεται σε δημόσιο μητρώο και αξιολογείται πριν εφαρμοστεί. Κάθε άρση του απορρήτου εγκρίνεται από ανεξάρτητη δικαστική αρχή, και όποιος παρακολουθήθηκε έχει δικαίωμα να το μάθει. Καμία κοινωνική βαθμολόγηση πολιτών, καμία μαζική επιτήρηση, κανένα φακέλωμα, καμία αλγοριθμική στρέβλωση της εκλογικής βούλησης.
Η γνώση αναγνωρίζεται ως κοινό αγαθό: δικαίωμα πρόσβασης στα δημόσια έγγραφα, ανοιχτά δεδομένα, ανοιχτή πρόσβαση στην έρευνα που χρηματοδοτεί ο πολίτης. Τα δεδομένα που παράγει η κοινωνία δεν χαρίζονται στην ιδιωτική εκμετάλλευση.
Δημοκρατία χωρίς πολυφωνική ενημέρωση δεν υπάρχει, και το σημερινό, κομματικά συγκροτημένο ΕΣΡ δεν αρκεί. Κατοχυρώνουμε ανεξάρτητη εποπτεία της ιδιοκτησίας και της χρηματοδότησης των μέσων ενημέρωσης, αλλά και του τρόπου με τον οποίο οι πλατφόρμες διανέμουν την ενημέρωση. Θέτουμε αυστηρά όρια συγκέντρωσης και στηρίζουμε τα τοπικά, κοινοτικά και συνεταιριστικά μέσα.
Αυτό που διακυβεύεται είναι ένα δικαίωμα που σήμερα δεν έχεις: να είσαι ελεύθερος άνθρωπος και στον ψηφιακό κόσμο. Να σκέφτεσαι χωρίς να σε χειραγωγούν, να ενημερώνεσαι χωρίς να σε κατευθύνουν, να ψηφίζεις χωρίς να σε έχουν ήδη «διαβάσει». Να μην ζεις με την υποψία ότι κάποιος σε παρακολουθεί, και αν το έκανε, να το μάθεις. Γιατί η δημοκρατία πρέπει να αποφασίζει για την τεχνολογία, όχι η τεχνολογία για τη δημοκρατία.
Πέμπτο θεμέλιο: ο κοινός πλούτος, η δημοκρατία στην οικονομία και ένα νέο μέτρο προόδου
Η παραλία όπου έμαθες κολύμπι. Το δάσος πάνω από το χωριό σου. Η πλατεία όπου παίζουν τα παιδιά σου. Δεν είναι «ακίνητα». Είναι ό,τι ανήκει σε όλους μαζί και κανείς δεν έχει δικαίωμα να το πουλήσει για να κλείσει μια τρύπα στον προϋπολογισμό ή για να εξυπηρετήσει τους «φίλους» του. Κι όμως, τα τελευταία χρόνια δημόσιοι χώροι περιφράσσονται, παραχωρούνται, χάνονται. Την ίδια ώρα ακούς ότι η οικονομία «πάει καλά», ενώ δίνεις τον μισό μισθό στο ενοίκιο και το παιδί σου σκέφτεται να φύγει στο εξωτερικό. Κάτι δεν μετράμε σωστά.
Και κάτι ακόμη: για όσα μας αφορούν όλους (τη γη, την ενέργεια, τη δουλειά, τη γνώση) αποφασίζουν όλο και λιγότεροι.
Για τον λόγο αυτό προτείνω:
Η δημόσια γη, οι αιγιαλοί, ο βυθός, τα δάση και οι κοινόχρηστοι χώροι αναγνωρίζονται ως εθνικός πλούτος υπό ειδική προστασία.
Η κυριότητά τους παραμένει στο Δημόσιο. Εκποίηση θα επιτρέπεται μόνο για υπέρτερο δημόσιο συμφέρον και με πλειοψηφία τριών πέμπτων. Με άλλα λόγια, για ό,τι ανήκει σε όλους δεν θα αποφασίζει πια μια κυβέρνηση μόνη της.
Αξιοποίηση, ναι. Ξεπούλημα, ποτέ ξανά.
Το Σύνταγμα αποκτά ρήτρα για τις μελλοντικές γενιές: δικαίωμα σε υγιές, καθαρό και κλιματικά σταθερό περιβάλλον. Η διαγενεακή δικαιοσύνη γίνεται κριτήριο κάθε δημόσιας πολιτικής.
Πρέπει να αλλάξουμε και τον τρόπο με τον οποίο μετράμε την πρόοδο. Μαζί με τον Προϋπολογισμό θα κατατίθεται κάθε χρόνο Έκθεση Κοινωνικής και Περιβαλλοντικής Ευημερίας, με συγκεκριμένους δείκτες για την ανισότητα (συντελεστής Gini, λόγος S80/S20), τη στεγαστική επιβάρυνση των νοικοκυριών, την κατάσταση του φυσικού κεφαλαίου και την ποιότητα ζωής, ώστε αυτά να μετριούνται και να αντιμετωπίζονται.
Το άρθρο 79 άνοιξε. Η κυβερνητική πλειοψηφία θέλει να κατοχυρώσει τη δημοσιονομική βιωσιμότητα. Εμείς θέλουμε, δίπλα στο οικονομικό έλλειμμα, να μετριέται και το κοινωνικό και περιβαλλοντικό έλλειμμα.
Γιατί όταν το ΑΕΠ ανεβαίνει αλλά η κοινωνία βουλιάζει, δεν έχουμε πρόοδο. Έχουμε ευημερία των αριθμών και των λίγων. Και ό,τι δεν μετριέται, δεν προστατεύεται. Στην ιστορική φράση του Γεωργίου Παπανδρέου, «οι αριθμοί ευημερούν, οι άνθρωποι πάσχουν», οφείλουμε επιτέλους να δώσουμε θεσμική και συνταγματική απάντηση.
Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο νόημα αυτού του θεμελίου. Εκδημοκρατισμός δεν σημαίνει μόνο να επιλέγεις ποιος κυβερνά. Σημαίνει να έχεις λόγο και για το ποιος κατέχει, ποιος παράγει και ποιος αποφασίζει στην οικονομία και στη γνώση.
Γι’ αυτό, δίπλα στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, αναγνωρίζεται ένας τρίτος, ισότιμος πυλώνας: η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία. Περιλαμβάνει συνεταιρισμούς όπου οι παραγωγοί αποφασίζουν μαζί. Επιχειρήσεις που ανήκουν στους εργαζόμενούς τους και διοικούνται από αυτούς. Κοινωνικές επιχειρήσεις που έχουν σκοπό την κοινωνική ωφέλεια και όχι μόνο το κέρδος. Ενεργειακές κοινότητες όπου δήμοι, αγρότες και νοικοκυριά παράγουν και μοιράζονται το δικό τους ρεύμα. Κοινή ιδιοκτησία, κοινή απόφαση, κοινό όφελος. Γιατί η δημοκρατία δεν μπορεί να σταματά στην πόρτα της επιχείρησης.
Το ίδιο ισχύει για τη γνώση. Η γνώση είναι κοινό αγαθό, όχι εμπόρευμα. Το δημόσιο πανεπιστήμιο θωρακίζεται με πραγματική αυτονομία και συνταγματικά κατοχυρωμένη επαρκή χρηματοδότηση. Και όπου ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται από μη κρατικούς φορείς, το Σύνταγμα θέτει σαφή όρο: πανεπιστήμια κοινωνικού σκοπού, όχι επιχειρήσεις κερδοφορίας. Ό,τι αποδίδουν θα επιστρέφει στη διδασκαλία, στην έρευνα και στους φοιτητές, όχι σε μετόχους.
Επιπλέον: υψηλό επίπεδο σπουδών, ανεξάρτητη εποπτεία, ακαδημαϊκή ελευθερία. Η Νέα Δημοκρατία άνοιξε την πόρτα χωρίς αυτόν τον όρο. Για εμάς, κριτήριο δεν είναι η ταμπέλα του ιδρύματος, είναι η αποστολή του.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για σένα; Ότι η ακτή θα μένει ανοιχτή για όλους και το δάσος θα προστατεύεται και αξιοποιείται σωστά. Ότι κάθε κυβέρνηση θα λογοδοτεί κάθε χρόνο με αριθμούς. Θα λογοδοτεί όχι μόνο για το αν πέτυχε τον στόχο του ελλείμματος, αλλά και για το αν έγινε πιο εύκολο να βρεις σπίτι, αν μίκρυνε η απόσταση ανάμεσα σε όσους έχουν πολλά και σε όσους έχουν λίγα, αν ο αέρας που αναπνέουν τα παιδιά σου είναι καθαρότερος. Ότι στη δουλειά σου μπορείς να είσαι και συνιδιοκτήτης, με λόγο στις αποφάσεις. Ότι ο συνεταιρισμός του τόπου σου ή η ενεργειακή κοινότητα της γειτονιάς σου θα είναι αναγνωρισμένος τρόπος να παράγουμε και να μοιραζόμαστε, όχι μια ανεκτή εξαίρεση. Ότι το παιδί σου, όπου κι αν σπουδάσει, θα σπουδάζει σε ίδρυμα που λογοδοτεί για τη γνώση που προσφέρει, όχι για τα μερίσματα που αποδίδει. Αυτός είναι ο εκδημοκρατισμός που προτείνουμε: της εξουσίας, της οικονομίας, της γνώσης. Τη γη αυτή δεν την κληρονομήσαμε μόνο από τους γονείς μας. Τη δανειστήκαμε από τα παιδιά μας. Και το Σύνταγμα μπορεί να εγγυηθεί ότι θα τους την επιστρέψουμε, ώστε να μην ξαναπεί κανείς πως οι αριθμοί ευημερούν ενώ οι άνθρωποι πάσχουν.
Έκτο θεμέλιο: μια Ελλάδα ειρήνης και αυτονομίας
Όταν ξέσπασε ο πόλεμος στην Ουκρανία, η επιδημία του κορωνοϊού, η πρόσφατη κρίση στη Μέση Ανατολή, νιώσαμε τις νέες μορφές εξάρτησης. Το νιώσαμε στον λογαριασμό του ρεύματος. Όταν τα δεδομένα του κράτους – και τα δικά σου δεδομένα, φυλάσσονται σε υποδομές που ελέγχουν άλλοι, η κυριαρχία κρίνεται σε ένα πεδίο που δεν φαίνεται σε κανέναν χάρτη. Η ασφάλεια της χώρας δεν είναι υπόθεση μόνο των επιτελείων. Είναι η ασφάλεια της δικής σου καθημερινότητας.
Η προστασία του Ελληνισμού και της εθνικής κυριαρχίας κατοχυρώνεται ως συνταγματική επιταγή: στη γη, στη θάλασσα, στον αέρα και στον ψηφιακό χώρο, δηλαδή και στις κρίσιμες υποδομές και στα δεδομένα μας.
Η ασφάλεια δεν εξαντλείται στην αποτρεπτική ισχύ. Χτίζεται και με την ειρήνη γύρω μας και με την αυτονομία μας.
Ενεργειακή αυτονομία, με τον ήλιο, τον άνεμο και τη γεωθερμία που διαθέτει απλόχερα αυτός ο τόπος. Και όταν την ενέργεια αυτή την παράγουν οι ίδιοι οι πολίτες, στις ενεργειακές κοινότητες, η αυτονομία της χώρας γίνεται και αυτονομία του νοικοκυριού.
Ευρωπαϊκή αυτονομία, με μια Ευρώπη πιο δημοκρατική, πράσινη και κοινωνικά δίκαιη, ικανή να προστατεύεται αμυντικά, ενεργειακά και ψηφιακά. Μια Ευρώπη που δεν θα είναι θεατής ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.
Η λογική αυτή δεν αποτελεί μια ουτοπική φαντασία. Είναι ανάγκη του 21ου αιώνα. Την εποχή των όπλων μαζικής καταστροφής αλλά και των νέων τεχνολογιών ο αγώνας δρόμου για τη στρατιωτική κυριαρχία, μας φέρνει κοντύτερα και νωρίτερα στη βία και τον πόλεμο. Ο Ούλοφ Πάλμε ανέδειξε μια θεμελιώδη αλήθεια για την έννοια της συλλογικής ασφάλειας στην πυρηνική εποχή: διαρκής ασφάλεια μπορεί να οικοδομηθεί μόνο από κοινού – όχι δρώντας εναντίον των αντιπάλων μας, αλλά συνεργαζόμενοι μαζί τους.
Η διαπίστωση αυτή υπερβαίνει την πυρηνική εποχή. Μια πανδημία, μια θάλασσα που θερμαίνεται ή ένα ψηφιακό σύστημα που δεν υπόκειται σε λογοδοσία δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν με δράση αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο.
Ως κληρονόμος του ολυμπιακού ιδεώδους, η Ελλάδα αναλαμβάνει συνταγματική δέσμευση να είναι παρούσα και δραστήρια υπέρ του διαλόγου και της συνεργασίας στην περιοχή, με στόχο μια Μεσόγειο χωρίς πυρηνικά όπλα και όπλα μαζικής καταστροφής.
Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, ότι το πιο ειρηνικό και το πιο αποτελεσματικό όπλο του Ελληνισμού υπήρξε πάντα η παιδεία. Η γλώσσα, η σκέψη και ο πολιτισμός μας ταξίδεψαν πιο μακριά από κάθε στρατό και άντεξαν περισσότερο από κάθε αυτοκρατορία. Γι’ αυτό η δημόσια παιδεία δεν είναι μόνο κοινωνικό δικαίωμα. Είναι και ζήτημα εθνικής ισχύος.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για τον καθένα μας; Ότι ο λογαριασμός του ρεύματος δεν θα εξαρτάται από έναν πόλεμο χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, αλλά θα στηρίζεται στον ήλιο και στον άνεμο του τόπου σου. Ότι τα δεδομένα σου και οι κρίσιμες υποδομές της χώρας θα προστατεύονται όπως τα σύνορά της. Ότι η Ελλάδα θα διαπραγματεύεται με ισχύ αλλά και με συμμάχους, μέσα σε μια Ευρώπη που θα μπορεί να σταθεί στα πόδια της. Και ότι τα παιδιά σου θα μεγαλώσουν σε μια χώρα που είναι ισχυρή όχι επειδή απειλεί, αλλά επειδή δεν χρειάζεται να φοβάται. Δεν υπάρχει πιο πατριωτική επιλογή από μια Ελλάδα που στέκεται όρθια και κάνει τη γειτονιά της ασφαλέστερη για όλους.
Και μια τελευταία πρόταση: οι κανόνες για τους κανόνες.
Προτείνουμε να αλλάξει και ο τρόπος με τον οποίο θα αναθεωρείται στο μέλλον το ίδιο το Σύνταγμα. Το άρθρο 110 πρέπει να ορίζει ότι η αυξημένη πλειοψηφία απαιτείται πάντοτε στην αναθεωρητική Βουλή, εκεί όπου γράφονται οι τελικές διατάξεις και λαμβάνονται οι πραγματικές αποφάσεις. Ό,τι κάναμε φέτος με την ψήφο μας, να γίνει κανόνας για πάντα.
Αυτό που προτείναμε με την ψήφο μας είναι: Το Σύνταγμα γίνεται ζωή μέσα από νόμους
Αυτό που προτείνουμε, λοιπόν, είναι ένα Σύνταγμα που δίνει φωνή στον πολίτη, ελέγχει την εξουσία, προστατεύει τη ζωή και τον κοινό μας πλούτο, βάζει την τεχνολογία στην υπηρεσία του ανθρώπου και δίνει στην Ελλάδα ασφάλεια, αυτονομία και ειρηνικό προσανατολισμό.
Κανένα κείμενο όμως, όσο καλό κι αν είναι, δεν αλλάζει μόνο του τη χώρα. Χρειάζονται νόμοι που το κάνουν πράξη, και τόλμη πέρα από τη νομική διατύπωση.
Ο δημόσιος πλούτος χρειάζεται νέα αρχιτεκτονική. Το Υπερταμείο των μνημονίων, που στήθηκε ως μηχανισμός πωλήσεων, γίνεται Εθνικός Αναπτυξιακός Θεσμός Δημόσιας Περιουσίας και Επενδύσεων. Θα βρίσκεται υπό τον αποφασιστικό έλεγχο του Δημοσίου και την εποπτεία της Βουλής, με συμμετοχή Περιφερειών και Δήμων. Θα έχει δημόσιο ψηφιακό μητρώο κάθε ακινήτου και σαφή κατηγοριοποίηση: στρατηγικά, αναπτυξιακά, κοινωνικής χρήσης, πολιτιστικά, τοπικής διαχείρισης. Θα έχει και δικό του τεχνικό βραχίονα, ώστε να ωριμάσουν τα χιλιάδες ακίνητα που σήμερα μένουν ανενεργά. Κάθε αξιοποίηση, όχι πώληση, θα έχει υποχρεωτικά κοινωνικό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Και στις πόλεις που ασφυκτιούν, η δημόσια γη θα πηγαίνει και σε κοινωνική και φοιτητική κατοικία, όχι μόνο στην τουριστική μονοκαλλιέργεια.
Η διαβουλευτική δημοκρατία χρειάζεται κανόνες με:
– κληρωτές συνελεύσεις πολιτών σε κάθε επίπεδο, με επιστημονική στήριξη και πλήρη διαφάνεια,
– συμμετοχικούς προϋπολογισμούς με ελάχιστο υποχρεωτικό ποσοστό πόρων,
– θεματικές συνελεύσεις για το κλίμα, την τεχνητή νοημοσύνη και το δημογραφικό, με πορίσματα που φτάνουν στη Βουλή ή και σε δημοψήφισμα.
Η διαφάνεια χρειάζεται Διαύγεια δεύτερης γενιάς: μία πλατφόρμα, δημοσίευση σε πραγματικό χρόνο, διασύνδεση με τις δημόσιες συμβάσεις, κυρώσεις για όποιον αποκρύπτει. Χρειάζεται επίσης ορατό ίχνος για κάθε απόφαση και κάθε υπόθεση, από τη σύλληψή της ως την εφαρμογή ή την κατάληξή της, ώστε να κρίνεται και η αποτελεσματικότητά της.
Η ευημερία χρειάζεται μέτρηση και λογοδοσία. Αυτό σημαίνει νόμο για τους δείκτες και τη μεθοδολογία τους, ενισχυμένη ΕΛΣΤΑΤ και ανεξάρτητες αρχές, μεσοπρόθεσμους εθνικούς στόχους. Και σημαίνει ότι κάθε κυβέρνηση θα λογοδοτεί κάθε χρόνο για την κοινωνική ευημερία, όπως λογοδοτεί για το έλλειμμα.
Και χρειάζεται φορολογική δικαιοσύνη. Χωρίς αυτήν, η πολιτική ισότητα είναι πρόσχημα.
Η πρόσκληση – και η πρόκληση
Οι 180 ψήφοι δεν ανήκουν σε κανένα κόμμα. Κανείς δεν τις έχει σήμερα και κανείς δεν θα τις έχει μόνος του αύριο. Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της προσπάθειας: αυτές οι αλλαγές δεν επιβάλλονται από ένα κόμμα. Κατακτώνται από μια κοινωνία.
Γι’ αυτό απευθύνω μια πρόσκληση. Σε κάθε δύναμη προόδου και δημοκρατίας. Σε κάθε κοινωνικό εταίρο. Σε κάθε πολίτη που κουράστηκε από τη διαφθορά, την ατιμωρησία και τον συγκεντρωτισμό, από όποια αφετηρία κι αν ξεκινά. Ελάτε να δώσουμε μαζί αυτή τη μάχη. Οι αλλαγές αυτές δεν θωρακίζουν ένα κόμμα. Θωρακίζουν τον πολίτη απέναντι σε κάθε εξουσία: τη σημερινή και την αυριανή, τη δική σας και τη δική μας.
Και μια πρόκληση. Όσοι ζητούν την ψήφο του ελληνικού λαού, ας δεσμευτούν δημόσια, πριν από τις εκλογές, άρθρο προς άρθρο, για το τι θα ψηφίσουν στην αναθεωρητική Βουλή. Ο πολίτης δικαιούται να ξέρει ποιος θα στηρίξει τη διαβουλευτική δημοκρατία, τη συνταγματική Διαύγεια, την κλήρωση στη δίωξη των υπουργών, το ΕΣΥ, τη δημόσια γη. Και μην ακυρώσετε αυτή τη δυνατότητα με την απουσία σας. Το άδειο έδρανο δεν είναι διαμαρτυρία. Είναι ψήφος υπέρ του συστήματος που λέτε ότι πολεμάτε.
Γιατί το ΠΑΣΟΚ
Θα ρωτήσουν: γιατί να είναι το ΠΑΣΟΚ η κινητήρια δύναμη αυτής της προσπάθειας; Η ιστορία έχει απαντήσει. Είμαστε το κίνημα που έφερε:
– το ΑΣΕΠ απέναντι στο ρουσφέτι,
– τη Διαύγεια ως δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει,
– το οικογενειακό δίκαιο που έδωσε στις γυναίκες ισότιμη θέση,
– το ΕΣΥ και τη δωρεάν παιδεία, που έκαναν τα προνόμια των λίγων δικαιώματα όλων,
– τη συνταγματική κατοχύρωση των ανεξάρτητων αρχών,
– την αποκέντρωση της εξουσίας, με αιρετούς νομάρχες και περιφερειάρχες.
Έγιναν λάθη; Σίγουρα. Παραμένουμε όμως η μόνη δύναμη που κυβέρνησε και έβαλε όρια στην αυθαιρεσία της εξουσίας, πρώτα απ’ όλα στη δική της.
Αυτοί οι θεσμοί υπονομεύτηκαν στη συνέχεια συνειδητά. Το μάθημα είναι σαφές: η πρόοδος δεν είναι γραμμική ούτε δεδομένη, και η δημοκρατία δεν είναι μόνιμο κεκτημένο. Είναι καθημερινή μάχη, κουλτούρα και αυτογνωσία.
Χρειαζόμαστε λοιπόν έναν νέο δημοκρατικό πατριωτισμό. Όχι τον πατριωτισμό των συμβόλων και των ιαχών, αλλά εκείνον που προστατεύει τον πλούτο της χώρας, τους θεσμούς της και τον πολίτη από κάθε αυθαιρεσία. Έναν πατριωτισμό που δεν φοβάται την αλήθεια. Που προωθεί την Ελλάδα παρούσα δυναμικά. Γιατί οι χώρες δεν χάνουν την κυριαρχία τους όταν αναμετρώνται με την αλήθεια. Τη χάνουν όταν επιλέγουν τη συγκάλυψη.
Φανταστείτε την Ελλάδα δέκα χρόνια μετά:
– Έναν πολίτη που συμμετέχει και παίρνει αιτιολογημένες απαντήσεις, αντί να παρακαλά σε ένα γκισέ.
– Ένα κράτος όπου κάθε ευρώ είναι ορατό και κάθε εξουσία λογοδοτεί.
– Μια δημόσια περιουσία που υπηρετεί τις επόμενες γενιές, αντί να εκποιείται στην επόμενη κρίση.
– Ένα ΕΣΥ και μια δημόσια παιδεία που δεν είναι έρμαιο ούτε ιδιωτικών συμφερόντων ούτε κυβερνητικών αλλαγών.
– Μια τεχνολογία στην υπηρεσία του ανθρώπου.
– Μια Ελλάδα ενεργειακά αυτόνομη, με δική της φωνή, πρωταγωνίστρια της ειρήνης στη Μεσόγειο.
Τίποτα από αυτά δεν είναι ουτοπία. Όλα είναι γραμμένα, άρθρο προς άρθρο. Αυτό που λείπει είναι η πολιτική βούληση. Δηλαδή, εσύ.
Στη δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα. Υπάρχουν όμως στιγμές που δεν επιστρέφουν, και αυτή είναι μία από αυτές. Η ιστορία δεν θα ρωτήσει ποιος ανέτρεψε ποιον. Θα ρωτήσει κάτι απλούστερο: ήσουν εκεί όταν κρινόταν το Σύνταγμα του ελληνικού λαού;
Ο πολίτης δεν χρειάζεται σωτήρες, ούτε νέους ούτε παλιούς. Χρειάζεται δύναμη, φωνή και θεσμούς που του ανήκουν.
Ας γράψουμε μαζί το Σύνταγμα των παιδιών μας.
Όχι μόνο για μια διαφορετική κυβέρνηση, αλλά και για έναν διαφορετικό τρόπο διακυβέρνησης.
