Σαν σήμερα, στις 13 Σεπτεμβρίου 1989, μία από τις μεγαλύτερες ειρηνικές πορείες στην ιστορία της Νότιας Αφρικής πλημμύρισε το Κέιπ Τάουν. Μαύροι, λευκοί και μιγάδες βάδισαν μαζί, με επικεφαλής τον Desmond Tutu και τον AllanBoesak, σε μια στιγμή που προανήγγειλε το τέλος του καθεστώτος των φυλετικών διακρίσεων.
Σαν σήμερα, στις 13 Σεπτεμβρίου 1989, περίπου 30.000 άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους του Κέιπ Τάουν.
Δεν ήταν απλώς μία μεγάλη διαδήλωση.
Ήταν μία από εκείνες τις σπάνιες πολιτικές στιγμές κατά τις οποίες ένα καθεστώς που εξακολουθεί να διαθέτει στρατό, αστυνομία και νόμους καταστολής αρχίζει ξαφνικά να δείχνει ότι δεν μπορεί πια να κυβερνά όπως πριν.
Στην κεφαλή της πορείας βρέθηκαν ο Αρχιεπίσκοπος Desmond Tutu, ο αγωνιστής κατά του απαρτχάιντ AllanBoesak και ο δήμαρχος του Κέιπ Τάουν Gordon Oliver.
Πίσω τους βάδιζαν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι διαφορετικών φυλών και κοινωνικών στρωμάτων.
Το αίτημα ήταν καθαρό:
τέλος στη βία, απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, πολιτικά δικαιώματα και τέλος στο απαρτχάιντ.
Είχαν προηγηθεί νεκροί
Η πορεία δεν γεννήθηκε σε συνθήκες ηρεμίας. Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 1989, η μαύρη πλειοψηφία της χώρας εξακολουθούσε ουσιαστικά να αποκλείεται από την πολιτική εξουσία.
Οι κινητοποιήσεις που ξέσπασαν γύρω από τις εκλογές αντιμετωπίστηκαν με σκληρή αστυνομική βία.
Σύμφωνα με ιστορικά αρχεία, περισσότεροι από 20 άνθρωποι σκοτώθηκαν σε συγκρούσεις και αστυνομικές επιχειρήσεις στις περιοχές γύρω από το Κέιπ Τάουν. Παράλληλα, περίπου δύο εκατομμύρια εργαζόμενοι συμμετείχαν σε αποχή από την εργασία σε ένδειξη διαμαρτυρίας.
Η οργή εξαπλωνόταν. Και τότε συνέβη κάτι ασυνήθιστο.
Το καθεστώς επέτρεψε την πορεία.
Μια άδεια που αποκάλυπτε αδυναμία
Για χρόνια, οι μαζικές αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις απαγορεύονταν ή διαλύονταν με τη βία.
Η χώρα βρισκόταν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και οι δυνάμεις ασφαλείας διέθεταν τεράστιες εξουσίες απέναντι στους διαδηλωτές.
Στις 12 Σεπτεμβρίου 1989 όμως, ο τότε ασκών χρέη προέδρου F.W. de Klerk ανακοίνωσε ότι η κυβέρνηση δεν θα εμποδίσει την πορεία.
Ήταν η πρώτη φορά εδώ και χρόνια που μια τόσο μεγάλη αντικυβερνητική διαδήλωση λάμβανε ουσιαστικά επίσημη άδεια μέσα στο καθεστώς έκτακτης ανάγκης.
Εξωτερικά μπορούσε να παρουσιαστεί ως χειρονομία αποκλιμάκωσης.
Πολιτικά, όμως, σήμαινε κάτι πολύ βαθύτερο: η εξουσία είχε αρχίσει να καταλαβαίνει ότι δεν μπορούσε πλέον να καταστείλει τα πάντα.
30.000 άνθρωποι και καμία σύγκρουση
Στις 13 Σεπτεμβρίου η πορεία ξεκίνησε. Οι δρόμοι του κεντρικού Κέιπ Τάουν γέμισαν από περίπου 30.000 ανθρώπους. Μαύροι, λευκοί και μιγάδες περπάτησαν μαζί. Θρησκευτικοί ηγέτες, συνδικαλιστές, ακτιβιστές, πολιτικοί, μέλη της τοπικής αυτοδιοίκησης και απλοί πολίτες βρέθηκαν στην ίδια πορεία.
Η Washington Post κατέγραφε τότε περισσότερους από 20.000 συμμετέχοντες, ενώ νοτιοαφρικανικές ιστορικές πηγές ανεβάζουν την εκτίμηση στις 30.000. Και το σημαντικότερο: η διαδήλωση ολοκληρώθηκε χωρίς τη βίαιη καταστολή που χαρακτήριζε τις προηγούμενες κινητοποιήσεις.
Το Κέιπ Τάουν είχε ουσιαστικά παραλύσει.
Αλλά όχι από φόβο.
Από συμμετοχή.
Ο φόβος είχε αρχίσει να αλλάζει πλευρά
Τα αυταρχικά καθεστώτα δεν πέφτουν πάντα τη στιγμή που χάνουν τον έλεγχο της κυβέρνησης.
Πολλές φορές αρχίζουν να καταρρέουν νωρίτερα.
Όταν χάνουν τον έλεγχο του φόβου.
Για δεκαετίες, το απαρτχάιντ βασίστηκε όχι μόνο στους νόμους των φυλετικών διακρίσεων, αλλά και στην πεποίθηση ότι η αντίσταση θα πληρωνόταν με φυλάκιση, βασανισμούς ή θάνατο.
Η 13η Σεπτεμβρίου 1989 έδειξε κάτι διαφορετικό.
Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους και διαδήλωσαν ανοιχτά εναντίον του συστήματος.
Και το κράτος δεν τόλμησε να τους σταματήσει.
Αυτό από μόνο του ήταν πολιτική ανατροπή.
Η μία πορεία έφερε τις επόμενες
Η επιτυχία του Κέιπ Τάουν λειτούργησε σαν ντόμινο. Ακολούθησαν παρόμοιες ειρηνικές κινητοποιήσεις στο Γιοχάνεσμπουργκ, το Ντέρμπαν, το Bloemfontein, το East London και άλλες πόλεις.
Το καθεστώς βρισκόταν πλέον αντιμέτωπο με μία νέα πραγματικότητα. Η απαγόρευση των συγκεντρώσεων δεν λειτουργούσε όπως παλιά.
Η κοινωνία οργανωνόταν.
Οι διεθνείς πιέσεις αυξάνονταν.
Ακόμη και στο εσωτερικό της λευκής κοινότητας άρχιζαν να εμφανίζονται όλο και περισσότερες φωνές που καταλάβαιναν ότι το απαρτχάιντ δεν είχε μέλλον.
Έναν μήνα αργότερα άρχισαν οι απελευθερώσεις
Οι εξελίξεις μετά την πορεία ήταν εντυπωσιακά γρήγορες. Στις 10 Οκτωβρίου 1989, ο F.W. de Klerk ανακοίνωσε την απελευθέρωση οκτώ σημαντικών πολιτικών κρατουμένων, μεταξύ των οποίων ο Walter Sisulu, ο Ahmed Kathrada και ο Raymond Mhlaba.
Λίγους μήνες αργότερα, στις 2 Φεβρουαρίου 1990, θα ακολουθούσε η ιστορική ανακοίνωση για τη νομιμοποίηση του African National Congress και άλλων απαγορευμένων οργανώσεων.
Και στις 11 Φεβρουαρίου 1990, μετά από 27 χρόνια φυλάκισης, ο Nelson Mandela θα περνούσε ελεύθερος τις πύλες της φυλακής Victor Verster.
Το απαρτχάιντ δεν τελείωσε στις 13 Σεπτεμβρίου 1989.
Αλλά εκείνη την ημέρα έγινε πλέον δύσκολο να πιστέψει κανείς ότι μπορούσε να επιβιώσει για πολύ ακόμη.
Οι 30.000 δεν ανέτρεψαν το καθεστώς εκείνη την ημέρα
Δεν υπήρξε έφοδος στα κυβερνητικά κτίρια.
Δεν υπήρξε πτώση της κυβέρνησης.
Δεν υπήρξε ακόμη απελευθέρωση του Mandela.
Υπήρξε όμως κάτι ίσως εξίσου σημαντικό: μια ολόκληρη κοινωνία είδε ότι μπορούσε να βαδίσει χωρίς να γονατίσει. Και το ίδιο το καθεστώς είδε ότι η καταστολή δεν ήταν πλέον αρκετή για να σταματήσει την ιστορία.
Γι’ αυτό η πορεία του Κέιπ Τάουν παραμένει μία από τις σημαντικότερες στιγμές του νοτιοαφρικανικού αγώνα.
Δεν ήταν η ημέρα που έπεσε το απαρτχάιντ.
Ήταν μία από τις ημέρες που το απαρτχάιντ κατάλαβε ότι θα πέσει.
Και πολλές φορές οι μεγάλες πολιτικές ανατροπές αρχίζουν ακριβώς έτσι: όχι όταν η εξουσία εγκαταλείπει το παλάτι, αλλά όταν οι πολίτες εγκαταλείπουν τον φόβο.
