Τι αποκαλύπτουν τα στοιχεία για το ασφαλιστικό και την πραγματική αξία των συντάξεων
Η βελτίωση ορισμένων δεικτών βιωσιμότητας δεν μεταφράζεται αυτόματα σε καλύτερη ζωή: ο πληθωρισμός έχει αφαιρέσει σημαντικό μέρος της αγοραστικής δύναμης των συντάξεων.
Η εικόνα του ελληνικού συνταξιοδοτικού συστήματος έχει αλλάξει σημαντικά κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Οι δικαιούχοι συντάξεων είναι λιγότεροι σε σχέση με την κορύφωση της οικονομικής κρίσης, η απασχόληση έχει ανακάμψει και η συνταξιοδοτική δαπάνη έχει υποχωρήσει ως ποσοστό του ΑΕΠ. Πίσω όμως από αυτή τη φαινομενική βελτίωση βρίσκεται μια διαφορετική πραγματικότητα: οι συνταξιούχοι εξακολουθούν να πιέζονται από χαμηλά εισοδήματα και από τη σημαντική απώλεια αγοραστικής δύναμης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, ο αριθμός των δικαιούχων συντάξεων στην Ελλάδα κορυφώθηκε το 2012 στα 2,69 εκατομμύρια. Το 2023 είχε περιοριστεί στα 2,45 εκατομμύρια, καταγράφοντας μείωση περίπου 9,2%. Η μεγαλύτερη υποχώρηση εντοπίζεται στις συντάξεις γήρατος, ενώ αντίθετη πορεία ακολουθούν οι συντάξεις επιζώντων.
Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με την αύξηση των ορίων ηλικίας, τον περιορισμό των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων και τις αυστηρότερες προϋποθέσεις αποχώρησης από την εργασία. Συνδέεται όμως και με τη φυσική απώλεια των παλαιότερων γενεών συνταξιούχων. Επομένως, η μείωση του αριθμού τους δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε μια επιτυχημένη μεταρρύθμιση του συστήματος.
Βελτίωση εμφανίζει και η αναλογία μεταξύ απασχολουμένων και δικαιούχων. Από περίπου 1,87 εργαζομένους ανά δικαιούχο το 2006, η αναλογία υποχώρησε κοντά στο 1,60 την περίοδο της κρίσης και επανήλθε περίπου στο 2,09 το 2023. Η ανάκαμψη της απασχόλησης ενισχύει τα έσοδα από ασφαλιστικές εισφορές και περιορίζει τη σχετική πίεση πάνω στο σύστημα.
Παράλληλα, η συνολική συνταξιοδοτική δαπάνη, η οποία είχε φτάσει στο 18,17% του ΑΕΠ το 2012, υποχώρησε στο 14,01% το 2023. Η πτώση είναι μεγάλη, αλλά ένα μέρος της οφείλεται και στην ανάκαμψη του ονομαστικού ΑΕΠ. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι ανάγκες των συνταξιούχων περιορίστηκαν ή ότι το ασφαλιστικό έγινε πλήρως βιώσιμο.
Το πραγματικό κοινωνικό πρόβλημα αποκαλύπτεται στα ποσά. Τον Ιανουάριο του 2025 το μέσο συνολικό εισόδημα από συντάξεις ανερχόταν στα 1.086,61 ευρώ και η διάμεσος στα 960,48 ευρώ. Ο υψηλότερος μέσος όρος περιλαμβάνει όλες τις συντάξεις που μπορεί να λαμβάνει ένας δικαιούχος. Αν εξετάσουμε την κάθε κύρια σύνταξη χωριστά, η μέση δαπάνη περιορίζεται στα 839,89 ευρώ.
Και αυτά είναι ονομαστικά ποσά. Όταν αφαιρεθεί η επίδραση του πληθωρισμού, η εικόνα γίνεται δυσμενέστερη. Με βάση τον εναρμονισμένο δείκτη τιμών της Eurostat, οι τιμές στην Ελλάδα αυξήθηκαν σωρευτικά κατά περίπου 19,7% μεταξύ 2013 και 2025.
Έτσι, η μέση κύρια σύνταξη των 839,89 ευρώ του 2025 αντιστοιχεί σε αγοραστική δύναμη περίπου 701,61 ευρώ σε τιμές 2013. Αντίστοιχα, το μέσο συνολικό συνταξιοδοτικό εισόδημα των 1.086,61 ευρώ αντιστοιχεί σε περίπου 907,71 ευρώ και η διάμεσος των 960,48 ευρώ σε περίπου 802,34 ευρώ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα ονομαστικά ποσά μειώθηκαν κατά την ίδια διαφορά. Σημαίνει ότι τα σημερινά ευρώ αγοράζουν αισθητά λιγότερα αγαθά και υπηρεσίες. Μία σύνταξη 1.000 ευρώ που παρέμενε αμετάβλητη από το 2021 έως το 2025 θα είχε χάσει περίπου 17,1% της πραγματικής της αξίας. Για να διατηρηθεί η ίδια αγοραστική δύναμη, θα έπρεπε να έχει αυξηθεί στα 1.206 ευρώ.
Οι αυξήσεις στις συντάξεις των τελευταίων ετών πρέπει, επομένως, να αξιολογούνται σε σύγκριση με τον πληθωρισμό και όχι μόνο ως ονομαστικά ποσοστά. Μια αύξηση μικρότερη από τη συνολική άνοδο των τιμών δεν αποτελεί πραγματική ενίσχυση του εισοδήματος. Απλώς περιορίζει ένα μέρος της απώλειας.
Τα στοιχεία οδηγούν σε ένα σύνθετο συμπέρασμα. Το ασφαλιστικό σύστημα εμφανίζει καλύτερους δημοσιονομικούς δείκτες από την περίοδο της κρίσης: περισσότεροι εργαζόμενοι ανά δικαιούχο, μικρότερη δαπάνη ως ποσοστό του ΑΕΠ και λιγότερες εκκρεμείς αιτήσεις. Από την άλλη πλευρά, η κοινωνική επάρκεια των συντάξεων παραμένει εύθραυστη.
Η πραγματική πρόκληση για τη χώρα δεν είναι απλώς να μειώσει τη συνταξιοδοτική δαπάνη. Είναι να εξασφαλίσει ότι οι σημερινοί συνταξιούχοι μπορούν να ζουν αξιοπρεπώς και ότι οι αυριανοί εργαζόμενοι δεν θα χρηματοδοτούν ένα όλο και πιο πιεσμένο σύστημα με χαμηλότερες παροχές.
Η δημοσιονομική βιωσιμότητα χωρίς επάρκεια εισοδήματος δεν αποτελεί ολοκληρωμένη λύση. Μπορεί να βελτιώνει τους αριθμούς, αλλά δεν βελτιώνει αναγκαστικά τη ζωή των ανθρώπων.
