Η πέμπτη ημέρα της Γενικής Συνέλευσης ανέδειξε το βαθύ χάσμα ανάμεσα στις ισχυρές χώρες και τον Παγκόσμιο Νότο – Κοινή απαίτηση για μεταρρύθμιση του ΟΗΕ και τερματισμό των δύο μέτρων και δύο σταθμών
Νέα Υόρκη — Από τις μεγάλες γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις, η συζήτηση στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ μετακινήθηκε σήμερα, Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου, στις συνέπειες που υφίστανται οι μικρότερες και οικονομικά ασθενέστερες χώρες από τους πολέμους, την υπερχρέωση και την κλιματική κρίση.
Η πέμπτη ημέρα της γενικής συζήτησης της 81ης Συνόδου εξελίσσεται ακόμη στη Νέα Υόρκη, με την απογευματινή συνεδρίαση να συνεχίζεται έως τις πρώτες πρωινές ώρες της Κυριακής, ώρα Ελλάδας. Η συζήτηση θα διακοπεί την Κυριακή και θα ολοκληρωθεί τη Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου.
Παρά τις διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες, το μήνυμα που εκπέμπουν πολλές αναπτυσσόμενες χώρες είναι κοινό: η σημερινή διεθνής τάξη δεν αντιπροσωπεύει πλέον τις πραγματικές ισορροπίες του κόσμου και αδυνατεί να προστατεύσει εκείνους που πληρώνουν βαρύτερα το τίμημα των διαδοχικών κρίσεων.
Απαίτηση για έναν διαφορετικό ΟΗΕ
Σημαντικό μέρος των παρεμβάσεων επικεντρώθηκε στη μεταρρύθμιση του Συμβουλίου Ασφαλείας. Οι αφρικανικές χώρες επανέφεραν την απαίτηση για δύο μόνιμες και πέντε μη μόνιμες αφρικανικές έδρες, χαρακτηρίζοντας ιστορική αδικία τον αποκλεισμό μιας ολόκληρης ηπείρου από τον πυρήνα της διεθνούς λήψης αποφάσεων.
Το αίτημα αυτό είχε ήδη τεθεί με ιδιαίτερη ένταση από τον γενικό γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος χαρακτήρισε αδικαιολόγητη τη λειτουργία ενός Συμβουλίου Ασφαλείας του 21ου αιώνα χωρίς μόνιμη αφρικανική εκπροσώπηση.
Στις τοποθετήσεις κυριάρχησε και η κριτική για την επιλεκτική εφαρμογή του διεθνούς δικαίου. Πολλές χώρες υπογράμμισαν ότι η επίκληση του Καταστατικού Χάρτη χάνει την αξιοπιστία της όταν οι κανόνες εφαρμόζονται διαφορετικά, ανάλογα με τη δύναμη ή τις συμμαχίες κάθε κράτους.
Γάζα και Ουκρανία: Η κρίση των δύο μέτρων
Η Γάζα εξακολουθεί να αποτελεί κεντρικό σημείο αναφοράς. Οι εκκλήσεις επικεντρώθηκαν στην προστασία των αμάχων, στην ανεμπόδιστη είσοδο ανθρωπιστικής βοήθειας και στην αναζήτηση πολιτικής λύσης στη βάση των δύο κρατών.
Παράλληλα, η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία επανέφερε το θεμελιώδες ζήτημα της εδαφικής ακεραιότητας και της απαγόρευσης αλλαγής συνόρων με στρατιωτική βία. Ωστόσο, αρκετές κυβερνήσεις του Παγκόσμιου Νότου έδωσαν μεγαλύτερο βάρος στην ανάγκη άμεσης κατάπαυσης του πυρός και επανέναρξης των διαπραγματεύσεων.
Η διαφοροποίηση δεν σημαίνει αδιαφορία για τους πολέμους. Αντανακλά, όμως, την αυξανόμενη δυσφορία χωρών που θεωρούν ότι καλούνται να πληρώσουν τις οικονομικές συνέπειες συγκρούσεων στις οποίες δεν έχουν καμία συμμετοχή.
Το χρέος ως νέα μορφή εξάρτησης
Ιδιαίτερα έντονη ήταν η συζήτηση για το δημόσιο χρέος, το υψηλό κόστος δανεισμού και την περιορισμένη πρόσβαση των αναπτυσσόμενων κρατών στη διεθνή χρηματοδότηση.
Οι αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας και των τροφίμων, η διατάραξη των εμπορικών δρόμων και η ανάγκη εξυπηρέτησης του χρέους περιορίζουν δραματικά τις δαπάνες για υγεία, παιδεία, κοινωνική προστασία και ανθεκτικές υποδομές. Το βασικό αίτημα είναι η αναθεώρηση της διεθνούς οικονομικής αρχιτεκτονικής, ώστε τα κράτη να μην αναγκάζονται να επιλέγουν ανάμεσα στην αποπληρωμή των πιστωτών και την προστασία των πολιτών τους.
Η κλιματική αλλαγή ως ζήτημα επιβίωσης
Για τα μικρά νησιωτικά και παράκτια κράτη, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας δεν παρουσιάστηκε ως μια μακρινή περιβαλλοντική απειλή, αλλά ως άμεσος κίνδυνος για την εδαφική τους ακεραιότητα και την ίδια την κρατική τους υπόσταση.
Οι χώρες αυτές ζήτησαν γρηγορότερη χρηματοδότηση για την προσαρμογή, ενεργοποίηση των μηχανισμών αποζημίωσης για απώλειες και καταστροφές και πιο φιλόδοξη απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα. Η αντίθεση είναι αποκαλυπτική: οι αναπτυσσόμενες χώρες λαμβάνουν ένα μικρό μέρος των πόρων που χρειάζονται, ενώ οι μεγάλες ενεργειακές εταιρείες εξακολουθούν να καταγράφουν τεράστια κέρδη.
Τεχνητή νοημοσύνη χωρίς διεθνείς κανόνες
Στην ατζέντα βρέθηκε και η τεχνητή νοημοσύνη. Κυβερνήσεις προειδοποίησαν ότι η τεχνολογική επανάσταση κινδυνεύει να δημιουργήσει νέες παγκόσμιες ανισότητες, εάν τα δεδομένα, οι υπολογιστικές υποδομές και τα ισχυρότερα μοντέλα παραμείνουν στα χέρια λίγων εταιρειών και κρατών.
Ο Αντόνιο Γκουτέρες έχει συνοψίσει το πρόβλημα υπογραμμίζοντας ότι ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στην ίδια την τεχνολογία, αλλά στην τεχνολογία χωρίς λογοδοσία. Στο τραπέζι βρίσκεται πλέον η ανάγκη για κοινούς κανόνες ασφάλειας, διαφάνειας και προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ένας κόσμος που ζητά να ακουστεί
Η σημερινή συνεδρίαση δεν διαθέτει ίσως τις ηχηρές αντιπαραθέσεις των πρώτων ημερών, αναδεικνύει όμως το βαθύτερο πρόβλημα της διεθνούς πολιτικής: εκείνοι που υφίστανται περισσότερο τις συνέπειες των παγκόσμιων κρίσεων διαθέτουν τη μικρότερη επιρροή στις αποφάσεις.
Το πραγματικό δίλημμα που αναδύεται από το βήμα του ΟΗΕ δεν είναι μόνο αν θα τερματιστεί ένας πόλεμος ή αν θα επιτευχθεί ένας ακόμη συμβιβασμός. Είναι εάν το διεθνές σύστημα θα εξακολουθήσει να λειτουργεί σύμφωνα με τους συσχετισμούς του 1945 ή αν θα προσαρμοστεί σε έναν κόσμο πολύ πιο πολυκεντρικό, άνισο και αλληλεξαρτώμενο.
Η φετινή Γενική Συνέλευση δεν έχει δώσει ακόμη συγκεκριμένες απαντήσεις. Καταγράφει, όμως, με όλο και μεγαλύτερη ένταση μια προειδοποίηση: χωρίς ισότιμη εκπροσώπηση, χρηματοδοτική δικαιοσύνη και ενιαία εφαρμογή του διεθνούς δικαίου, η κρίση εμπιστοσύνης προς τον ΟΗΕ θα συνεχίσει να βαθαίνει.
