Μια εκλογική αναμέτρηση, μια μαύρη γροθιά και ένα σύνθημα δύο λέξεων άνοιξαν τον δρόμο για μία από τις σημαντικότερες πολιτικές ανατροπές της σύγχρονης Ευρώπης.
Στις 24 Σεπτεμβρίου 2000, οι πολίτες της τότε Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας προσήλθαν στις κάλπες για να εκλέξουν πρόεδρο. Η Σερβία έβγαινε από μία δεκαετία πολέμων, διεθνούς απομόνωσης, οικονομικής κατάρρευσης και αυταρχικής διακυβέρνησης. Ο Slobodan Milošević έλεγχε τον κρατικό μηχανισμό, την τηλεόραση και μεγάλο μέρος των σωμάτων ασφαλείας. Έμοιαζε πανίσχυρος.
Απέναντί του βρισκόταν πλέον όχι μόνο η ενωμένη Δημοκρατική Αντιπολίτευση της Σερβίας, με υποψήφιο τον Vojislav Koštunica, αλλά και ένα διαφορετικό κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο: το φοιτητικό κίνημα Otpor!, δηλαδή «Αντίσταση».
Το Otpor δεν διεκδικούσε την εξουσία για τον εαυτό του. Επιδίωκε να πείσει τους πολίτες ότι το καθεστώς μπορούσε να ηττηθεί. Και για να το πετύχει δεν χρησιμοποίησε μόνο διαδηλώσεις και πολιτικούς λόγους. Χρησιμοποίησε τη σάτιρα, το πολιτικό μάρκετινγκ, την αποκεντρωμένη οργάνωση και την αυστηρή προσήλωση στη μη βίαιη δράση.
Από την κάλπη στην πολιτική ανυπακοή
Η αντιπολίτευση υποστήριξε ότι ο Koštunica είχε ξεπεράσει από τον πρώτο γύρο το 50%, εξασφαλίζοντας την προεδρία. Η ελεγχόμενη από το καθεστώς Εκλογική Επιτροπή ανακοίνωσε ότι είχε λάβει περίπου 49% και επιχείρησε να οδηγήσει τη χώρα σε δεύτερο γύρο. Τα αναθεωρημένα αποτελέσματα που δημοσιοποιήθηκαν αργότερα επιβεβαίωσαν ότι ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης είχε πράγματι συγκεντρώσει πάνω από το 50% των ψήφων. (RFE/RL)
Η απόπειρα αλλοίωσης του αποτελέσματος λειτούργησε ως πυροκροτητής. Η αντιπολίτευση απέρριψε τον δεύτερο γύρο και έθεσε τελεσίγραφο στον Milošević να αναγνωρίσει την ήττα του έως τις 5 Οκτωβρίου.
Στις 29 Σεπτεμβρίου ξεκίνησε η απεργία των ανθρακωρύχων στο Kolubara, τον ενεργειακό πνεύμονα της χώρας. Όταν η αστυνομία κινήθηκε εναντίον τους, χιλιάδες πολίτες έσπευσαν στο ορυχείο και σχημάτισαν ανθρώπινη ασπίδα. Η σύγκρουση δεν ήταν πλέον ανάμεσα σε μερικούς φοιτητές και την κυβέρνηση. Εργάτες, επαγγελματίες, μαθητές, δημόσιοι υπάλληλοι και κάτοικοι μικρών πόλεων άρχισαν να αποσύρουν μαζικά την υπακοή τους από το καθεστώς.
Στις 2 Οκτωβρίου, η Σερβία άρχισε να παραλύει. Δρόμοι και σιδηροδρομικές γραμμές αποκλείστηκαν, εργοστάσια σταμάτησαν να λειτουργούν, καταστήματα και σχολεία έκλεισαν. Φορτηγά, λεωφορεία και τρακτέρ μετατράπηκαν σε εργαλεία πολιτικής ανυπακοής.
Η κορύφωση ήρθε στις 5 Οκτωβρίου 2000. Τεράστιες αυτοκινητοπομπές ξεκίνησαν από ολόκληρη τη χώρα με κατεύθυνση το Βελιγράδι. Τα αστυνομικά μπλόκα παραμερίστηκαν και μία μπουλντόζα που χρησιμοποιήθηκε για τη διάνοιξη του δρόμου έδωσε στην εξέγερση το ιστορικό της όνομα: «Επανάσταση της Μπουλντόζας».
Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν γύρω από το Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο και την κρατική τηλεόραση. Σημειώθηκαν συγκρούσεις, ρίψη δακρυγόνων και πυρκαγιά στο κοινοβούλιο, όμως κρίσιμοι μηχανισμοί καταστολής αρνήθηκαν να εκτελέσουν εντολές γενικευμένης βίας ή επέλεξαν να μείνουν στο περιθώριο. Το καθεστώς είχε χάσει το βασικότερο στήριγμά του: την πεποίθηση ότι όλοι θα συνεχίσουν να το υπακούν.
Στις 6 Οκτωβρίου, ο Milošević αναγνώρισε δημόσια την ήττα του. Μία ημέρα αργότερα, ο Koštunica ορκίστηκε πρόεδρος. Η δεκαετής κυριαρχία του καθεστώτος είχε τελειώσει.
Όταν το γέλιο έγινε πολιτικό όπλο
Η επιτυχία του Otpor δεν εξηγείται μόνο από τη μαζικότητα των τελευταίων ημερών. Είχε προηγηθεί μια μακρά και μεθοδική μάχη για να σπάσει ο φόβος.
Οι δημιουργοί του κινήματος αντιμετώπισαν την πολιτική επικοινωνία σαν σύγχρονη καμπάνια. Η μαύρη σφιγμένη γροθιά έγινε ένα απλό και άμεσα αναγνωρίσιμο σύμβολο που μπορούσε να ζωγραφιστεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Εμφανίστηκε σε τοίχους, κονκάρδες, μπλουζάκια και αυτοκόλλητα, μετατρέποντας την αντίσταση σε κομμάτι της νεανικής ταυτότητας.
Δίπλα στη γροθιά κυριάρχησε το σύνθημα «Gotov je!» — «Τελείωσε!». Δεν χρειαζόταν να αναφέρει το όνομα του Milošević. Όλοι γνώριζαν σε ποιον αναφερόταν. Η δύναμή του βρισκόταν στην αντιστροφή του πολιτικού ερωτήματος: το ζήτημα δεν ήταν πλέον εάν θα πέσει το καθεστώς, αλλά πότε θα ολοκληρωθεί η πτώση του.
Ακόμη πιο αποτελεσματική αποδείχθηκε η σάτιρα. Το Otpor δημιουργούσε διαρκώς καταστάσεις στις οποίες κάθε αντίδραση της εξουσίας οδηγούσε σε ήττα. Αν η αστυνομία αδιαφορούσε, οι ακτιβιστές καταλάμβαναν τον δημόσιο χώρο. Αν επενέβαινε, το καθεστώς γελοιοποιούνταν.
Η πιο διάσημη δράση ήταν το βαρέλι του Milošević. Οι ακτιβιστές τοποθέτησαν σε δημόσιο χώρο ένα μεταλλικό βαρέλι με τη φωτογραφία του προέδρου, ένα ρόπαλο και την προτροπή: «Ρίξε ένα δηνάριο και χτύπα τον». Όταν εμφανίστηκε η αστυνομία, δεν μπορούσε να συλλάβει όλους τους περαστικούς που συμμετείχαν. Έτσι απομάκρυνε το ίδιο το βαρέλι. Το Otpor ανακοίνωσε αμέσως ότι η αστυνομία «συνέλαβε το βαρέλι», μετατρέποντας την καταστολή σε πανεθνικό ανέκδοτο. (New Tactics in Human Rights)
Σε άλλες δράσεις, οι ακτιβιστές οργάνωναν σατιρικά «γενέθλια» του Milošević, προσφέροντάς του ως δώρα χειροπέδες, ρούχα φυλακής και εισιτήριο χωρίς επιστροφή για τη Χάγη. Η πολιτική διαμαρτυρία έπαψε να παρουσιάζεται ως μια σκοτεινή και επικίνδυνη υποχρέωση. Έγινε συμμετοχική, δημιουργική και απρόβλεπτη.
Αυτή η μέθοδος ονομάστηκε αργότερα «laughtivism», δηλαδή ακτιβισμός μέσω του γέλιου. Η λειτουργία του δεν ήταν διακοσμητική. Το χιούμορ αφαιρούσε από το καθεστώς το κύρος και το δέος που χρειάζεται κάθε αυταρχική εξουσία για να επιβιώσει. Όταν οι πολίτες αρχίζουν να γελούν δημόσια με εκείνον που μέχρι χθες φοβούνταν, η ψυχολογική ισορροπία έχει ήδη αλλάξει.
Η ανατροπή είχε προετοιμαστεί πριν από την τελευταία διαδήλωση
Το Otpor δεν ανέτρεψε μόνο του τον Milošević. Η ενότητα της αντιπολίτευσης, οι ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι, οι απεργοί, οι ανθρακωρύχοι, οι τοπικές κοινωνίες και η αποστασιοποίηση τμημάτων του κρατικού μηχανισμού ήταν εξίσου κρίσιμοι παράγοντες.
Η ιδιαίτερη συμβολή του κινήματος ήταν ότι δημιούργησε την κοινωνική αυτοπεποίθηση πάνω στην οποία μπόρεσαν να συναντηθούν όλες αυτές οι δυνάμεις. Δεν περίμενε από έναν χαρισματικό ηγέτη να σώσει τη χώρα. Οργάνωσε ένα αποκεντρωμένο δίκτυο, έκανε εύκολη τη συμμετοχή και έδειξε ότι η εξουσία δεν είναι παντοδύναμη όταν η κοινωνία σταματά συντονισμένα να τη φοβάται.
Η ανατροπή της 5ης Οκτωβρίου 2000 δεν γεννήθηκε εκείνη την ημέρα. Είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, πάνω σε τοίχους, σε αυτοκόλλητα, σε μικρές σατιρικές παραστάσεις και σε καθημερινές πράξεις ανυπακοής.
Το μεγάλο μάθημα του Otpor παραμένει επίκαιρο: οι αυταρχικές εξουσίες δεν καταρρέουν μόνο όταν χάνουν μια εκλογική αναμέτρηση. Καταρρέουν όταν χάνουν τον φόβο που τις κρατά όρθιες — και όταν απέναντί τους διαμορφώνεται μια κοινωνική πλειοψηφία αποφασισμένη να πει, με μία φωνή: “Τελείωσε”.
