Η μεγάλη αντίφαση της σημερινής πολιτικής συγκυρίας: η απαίτηση για αλλαγή είναι πλειοψηφική, όμως παραμένει κατακερματισμένη πολιτικά. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί δεν υπάρχει ισχυρός «αντισυστημικός» πόλος, αλλά γιατί δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί μια πειστική κυβερνητική εναλλακτική.
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίφαση στην ελληνική πολιτική σκηνή.
Από τη μία πλευρά, ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας δηλώνει δυσαρεστημένο από την πορεία της χώρας και ζητά πολιτική αλλαγή. Από την άλλη, αυτή η κοινωνική απαίτηση δεν μετατρέπεται σε αντίστοιχη μεταβολή των κομματικών συσχετισμών.
Η Νέα Δημοκρατία εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη θέση, ενώ η αντιπολίτευση παραμένει κατακερματισμένη.
Σε πρόσφατη μέτρηση που δημοσιεύθηκε στις 21 Σεπτεμβρίου, το 67% απαντά ότι επιθυμεί «αλλαγή διακυβέρνησης», έναντι 25% που επιλέγει ακόμη μία κυβέρνηση της ΝΔ.
Παρόμοια εικόνα είχε καταγράψει λίγες ημέρες νωρίτερα η Prorata: περίπου τα δύο τρίτα της κοινωνίας εμφανίζονται σε κατάσταση έντονης δυσαρέσκειας, με την οικονομική πίεση και τη θεσμική δυσπιστία να βρίσκονται στον πυρήνα της.
Κι όμως, η κοινωνική αυτή πλειοψηφία δεν συγκροτεί ακόμη πολιτική πλειοψηφία.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο πολιτικό παράδοξο της περιόδου.
Δεν ζούμε ξανά το 2012
Σε πρόσφατο άρθρο του στο Βήμα, ο Πάνος Κολιαστάσης επιχειρεί να εξηγήσει γιατί, παρά την ύπαρξη σημαντικού αντισυστημικού ακροατηρίου, δεν έχει δημιουργηθεί ένας ισχυρός αντισυστημικός πόλος αντίστοιχος με εκείνον που συγκροτήθηκε στα χρόνια της οικονομικής κρίσης.
Η παρατήρηση έχει βάση. Η σημερινή Ελλάδα δεν είναι η Ελλάδα του 2012.
Τότε υπήρχε μια βαθιά οικονομική και κοινωνική κρίση, με ύφεση, εκρηκτική ανεργία και σκληρή δημοσιονομική προσαρμογή. Παράλληλα υπήρχε ένα πολύ συγκεκριμένο πολιτικό δίπολο: Μνημόνιο – Αντιμνημόνιο.
Σήμερα οι συνθήκες είναι διαφορετικές. Η οικονομία αναπτύσσεται και η ανεργία βρίσκεται χαμηλότερα, αλλά η πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα παραμένει έντονη. Το ίδιο το άρθρο του Βήματος αναγνωρίζει τον επίμονο πληθωρισμό και τη μείωση της αγοραστικής δύναμης ως βασικές πηγές δυσαρέσκειας.
Το κρίσιμο όμως είναι ότι ίσως χρησιμοποιούμε λάθος ερώτημα. Μήπως η κοινωνία δεν αναζητά σήμερα ένα νέο «αντισύστημα»; Μήπως αναζητά πρωτίστως μια αξιόπιστη αλλαγή διακυβέρνησης;
Η ακρίβεια είναι η πραγματική αντιπολίτευση
Τα δημοσκοπικά στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Στην έρευνα της Opinion Poll μετά τη ΔΕΘ, η ακρίβεια και ο πληθωρισμός καταγράφονται ως το σημαντικότερο πρόβλημα με 62,4%, πολύ μπροστά από την οικονομία και ανάπτυξη με 29,5%.
Στην Prorata, η ακρίβεια αναφέρεται από περίπου οκτώ στους δέκα ερωτώμενους, ενώ ακολουθούν η Δικαιοσύνη, η διαφθορά και η διαφάνεια.
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Ο πολίτης που δυσκολεύεται να πληρώσει το σούπερ μάρκετ, το ενοίκιο, την ενέργεια ή τα καύσιμα δεν είναι υποχρεωτικά «αντισυστημικός». Μπορεί απλώς να θέλει διαφορετική οικονομική πολιτική.
Ο πολίτης που ανησυχεί για τη λειτουργία των θεσμών δεν επιδιώκει αναγκαστικά την ανατροπή του πολιτικού συστήματος. Μπορεί να απαιτεί περισσότερη διαφάνεια, λογοδοσία και ισχυρότερη Δικαιοσύνη.
Και ο πολίτης που δηλώνει ότι θέλει αλλαγή κυβέρνησης δεν σημαίνει ότι αναζητά μια νέα περίοδο πολιτικής σύγκρουσης αντίστοιχη με το 2012. Μπορεί να αναζητά μια άλλη κυβέρνηση. Αυτή η διάκριση έχει μεγάλη σημασία.
Το 67% και η πολιτική του πολυδιάσπαση
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη πρόκληση για την αντιπολίτευση.
Στην πρόσφατη μέτρηση όπου το 67% δηλώνει ότι επιθυμεί αλλαγή διακυβέρνησης, η πρόθεση ψήφου καταγράφει ΝΔ 24,3%, ΕΛΑΣ 14,4% και ΠΑΣΟΚ 11,1%, με τα υπόλοιπα κόμματα να ακολουθούν σε χαμηλότερα ποσοστά.
Άλλη πρόσφατη μέτρηση, της Palmos Analysis, κατέγραψε στην εκτίμηση ψήφου ΝΔ 30%, ΕΛΑΣ 15,2% και ΠΑΣΟΚ 12,8%.
Οι διαφορετικές εταιρείες δίνουν διαφορετικά ποσοστά και οι μετρήσεις δεν είναι απολύτως συγκρίσιμες μεταξύ τους. Η γενική εικόνα, όμως, παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα σταθερά: η επιθυμία για πολιτική αλλαγή είναι πολύ μεγαλύτερη από την εκλογική δύναμη οποιουδήποτε μεμονωμένου κόμματος της αντιπολίτευσης.
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει κοινωνική ζήτηση χωρίς αντίστοιχη πολιτική συγκέντρωση. Όχι απαραίτητα επειδή οι πολίτες δεν θέλουν αλλαγή. Αλλά επειδή δεν συμφωνούν ακόμη στο ποιος μπορεί να την εκφράσει.
Το πραγματικό πρόβλημα της αντιπολίτευσης είναι η αξιοπιστία
Υπάρχει ένα ακόμη στοιχείο που αξίζει προσοχής.
Σε πρόσφατη μέτρηση της Alco, στο ερώτημα ποιος κατανοεί καλύτερα τα προβλήματα της κοινωνίας, η συχνότερη απάντηση ήταν «κανένας» με 27%. Στην ίδια έρευνα, το 77% απαντούσε ότι δεν είχε διαπιστώσει σημαντική αλλαγή από τα μέτρα αντιμετώπισης της ακρίβειας που εξετάστηκαν στη μέτρηση.
Αυτό ίσως περιγράφει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο τη σημερινή πολιτική κατάσταση. Υπάρχει δυσαρέσκεια. Υπάρχει θυμός. Υπάρχει απαίτηση για αλλαγή. Υπάρχει όμως και δυσπιστία απέναντι στις διαθέσιμες εναλλακτικές. Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό πολιτικό κενό.
Το στοίχημα του ΠΑΣΟΚ
Για το ΠΑΣΟΚ το συγκεκριμένο περιβάλλον δημιουργεί ένα πολύ συγκεκριμένο πολιτικό ερώτημα.
Δεν αρκεί να περιμένει τη φθορά της κυβέρνησης. Ούτε αρκεί να αποδεικνύει ότι διαθέτει διαφορετικές προτάσεις. Πρέπει να πείσει ένα σημαντικά μεγαλύτερο τμήμα της κοινωνίας ότι μπορεί να μετατρέψει αυτές τις προτάσεις σε εφαρμόσιμη κυβερνητική πολιτική.
Τα σημερινά δεδομένα δεν επιτρέπουν το συμπέρασμα ότι αυτό έχει ήδη επιτευχθεί. Αντίθετα, δείχνουν το μέγεθος της απόστασης που πρέπει να καλυφθεί.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στη σημερινή περίοδο και στην εποχή του 2012. Τότε το πολιτικό αίτημα ήταν κυρίως η ρήξη. Σήμερα ένα σημαντικό τμήμα του εκλογικού σώματος φαίνεται να ζητά αλλαγή, αλλά ταυτόχρονα να αναζητά αξιοπιστία, εφαρμόσιμες λύσεις και κυβερνητική προοπτική. Αυτό είναι ένα διαφορετικό πολιτικό στοίχημα.
Από την ψήφο διαμαρτυρίας στην πρόταση διακυβέρνησης
Η συζήτηση επομένως δεν πρέπει να περιορίζεται στο ερώτημα «πού βρίσκεται το νέο αντισύστημα». Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι: ποιος μπορεί να μετατρέψει τη διάχυτη κοινωνική δυσαρέσκεια σε θετική επιλογή διακυβέρνησης;
Γιατί άλλο πράγμα είναι να απορρίπτεις μια κυβέρνηση και άλλο να εμπιστεύεσαι μια διαφορετική. Ανάμεσα στα δύο βρίσκεται ολόκληρο το πολιτικό παιχνίδι της επόμενης περιόδου.
Η ακρίβεια, η στέγη, οι μισθοί, η λειτουργία του ΕΣΥ, η Παιδεία, η ποιότητα των θεσμών και η καθημερινότητα δεν ζητούν απλώς καταγγελία. Ζητούν συγκεκριμένες απαντήσεις. Και όποια πολιτική δύναμη θέλει να διεκδικήσει την κυβέρνηση θα πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να τις δώσει.
Η κοινωνία έχει μετακινηθεί. Το πολιτικό σύστημα όχι ακόμη.
Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο συμπέρασμα της σημερινής συγκυρίας να είναι διαφορετικό από εκείνο που υποδηλώνει η συζήτηση περί «υποσυστήματος».
Το πρόβλημα της ελληνικής πολιτικής δεν είναι ότι δεν υπάρχει δυσαρέσκεια. Είναι ότι η δυσαρέσκεια δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε συγκροτημένη εναλλακτική πρόταση εξουσίας.
Οι πολίτες που θέλουν αλλαγή δεν αποτελούν ενιαίο ιδεολογικό στρατόπεδο. Άλλοι κινούνται προς τα αριστερά, άλλοι προς τα δεξιά, άλλοι προς αντισυστημικές επιλογές και πολλοί παραμένουν αναποφάσιστοι ή πολιτικά αποστασιοποιημένοι.
Γι’ αυτό και η μεγάλη μάχη της επόμενης περιόδου πιθανότατα δεν θα κριθεί μόνο στο ποιος θα εκφράσει καλύτερα τον θυμό. Θα κριθεί στο ποιος θα καταφέρει να συνδέσει τρία πράγματα που σήμερα παραμένουν αποσυνδεδεμένα: τη δυσαρέσκεια, την ελπίδα και την κυβερνητική αξιοπιστία.
Το αίτημα της αλλαγής υπάρχει ήδη. Το ερώτημα παραμένει ποιος και με ποιο πολιτικό σχέδιο θα καταφέρει να το εκφράσει.
