Σαράντα έξι χρόνια μετά, το αποτύπωμα της χούντας του Κενάν Εβρέν παραμένει ορατό στους θεσμούς, στα συνδικάτα και στη δημοκρατική ζωή της Τουρκίας
Τα ξημερώματα της 12ης Σεπτεμβρίου 1980, τα τανκς κατέλαβαν τους δρόμους της Άγκυρας και της Κωνσταντινούπολης. Στις 4:30 το πρωί, ο αρχηγός των τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Κενάν Εβρέν, ανακοίνωσε από το κρατικό ραδιόφωνο ότι ο στρατός είχε καταλάβει την εξουσία.
Η Βουλή διαλύθηκε, η κυβέρνηση ανατράπηκε, το Σύνταγμα ανεστάλη, τα πολιτικά κόμματα καταργήθηκαν και ο στρατιωτικός νόμος επεκτάθηκε σε ολόκληρη τη χώρα. Συνδικαλιστές, φοιτητές, δημοσιογράφοι, πολιτικοί και ακτιβιστές συνελήφθησαν μαζικά. Οι απεργίες απαγορεύτηκαν και οι συνδικαλιστικές οργανώσεις τέθηκαν υπό ασφυκτικό κρατικό έλεγχο. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου – Turkey Country Study
Το πραξικόπημα παρουσιάστηκε ως επιχείρηση αποκατάστασης της τάξης σε μια χώρα που βρισκόταν αντιμέτωπη με πολιτική βία, οικονομική κρίση και βαθιά πόλωση. Στην πραγματικότητα, όμως, οι στρατιωτικοί δεν περιορίστηκαν στην ανατροπή μιας κυβέρνησης. Επιχείρησαν να αναμορφώσουν συνολικά την κοινωνία και να εξαλείψουν τις μορφές πολιτικής οργάνωσης που είχαν αναπτυχθεί στα πανεπιστήμια, στους χώρους εργασίας και στις γειτονιές.
Οι αριθμοί της καταστολής
Το ανθρώπινο κόστος υπήρξε τεράστιο. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επαναλαμβάνονται στις επίσημες καταγραφές και στις επετείους της 12ης Σεπτεμβρίου:
- Περισσότεροι από 650.000 άνθρωποι συνελήφθησαν.
- Περίπου 230.000 οδηγήθηκαν σε δίκες, στο πλαίσιο 210.000 υποθέσεων.
- Για περισσότερους από 7.000 κατηγορουμένους ζητήθηκε η θανατική ποινή.
- 50 άνθρωποι εκτελέστηκαν.
- Περίπου 14.000 στερήθηκαν την τουρκική υπηκοότητα.
- Περισσότεροι από 30.000 απολύθηκαν από τις θέσεις εργασίας τους.
- Εκατοντάδες πέθαναν από βασανιστήρια ή από τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης.
Οι ίδιες καταγραφές κάνουν λόγο για 299 θανάτους που συνδέθηκαν με βασανιστήρια και τις συνθήκες στις φυλακές. Χιλιάδες ακόμη άνθρωποι εγκατέλειψαν τη χώρα, ενώ δημοσιογράφοι, συγγραφείς και καλλιτέχνες αντιμετώπισαν απαγορεύσεις και πολυετείς ποινές. Anadolu Agency
Οι μαρτυρίες κρατουμένων περιγράφουν ηλεκτροσόκ, ξυλοδαρμούς, εικονικές εκτελέσεις, πολύμηνη απομόνωση και κράτηση χωρίς απαγγελία κατηγοριών. Η Amnesty International κατέγραψε συστηματικά βασανιστήρια, αυθαίρετες συλλήψεις και θανάτους υπό κράτηση, αποτυπώνοντας το εύρος της κρατικής βίας που ακολούθησε το πραξικόπημα. Έκθεση της Amnesty International για την Τουρκία
«Έναν από την Αριστερά και έναν από τη Δεξιά»
Το καθεστώς επιχείρησε να παρουσιάσει την καταστολή ως ουδέτερη επιβολή της τάξης. Ο Εβρέν έμεινε στην ιστορία για τη φράση ότι η χούντα εκτέλεσε «έναν από την Αριστερά και έναν από τη Δεξιά», σαν η ισόποση κατανομή του θανάτου να μπορούσε να προσδώσει νομιμοποίηση στις εκτελέσεις.
Ανάμεσα στα πιο γνωστά θύματα ήταν ο νεαρός Erdal Eren, η εκτέλεση του οποίου τον Δεκέμβριο του 1980 εξελίχθηκε σε σύμβολο της αυθαιρεσίας του στρατιωτικού καθεστώτος.
Ο στόχος, όμως, δεν ήταν απλώς να κατασταλούν οι ένοπλες οργανώσεις της εποχής. Στο στόχαστρο βρέθηκε ολόκληρη η οργανωμένη κοινωνία: πολιτικά κόμματα, συνδικάτα, φοιτητικές οργανώσεις, επαγγελματικοί φορείς, εφημερίδες και πολιτιστικές ενώσεις.
Η χούντα επιδίωξε να αντικαταστήσει τον ενεργό πολίτη με έναν φοβισμένο και υπάκουο ιδιώτη.
Το Σύνταγμα της χούντας
Το στρατιωτικό καθεστώς δεν έμεινε μόνο στις φυλακίσεις. Επιχείρησε να θεσμοποιήσει τη νέα πολιτική πραγματικότητα.
Το Σύνταγμα του 1982, το οποίο συντάχθηκε υπό τον έλεγχο των στρατιωτικών, ενίσχυσε την εκτελεστική εξουσία, περιόρισε τις πολιτικές και συνδικαλιστικές ελευθερίες και κατοχύρωσε έναν ισχυρό ρόλο για τον στρατό και το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας. Εγκρίθηκε με ποσοστό περίπου 91% σε ένα αυστηρά ελεγχόμενο δημοψήφισμα, στο οποίο η ελεύθερη δημόσια εκστρατεία κατά του κειμένου ήταν ουσιαστικά αδύνατη.
Η επιστροφή σε κοινοβουλευτική διακυβέρνηση πραγματοποιήθηκε το 1983, αλλά με όρους που είχε επιβάλει το στρατιωτικό καθεστώς. Από τα 15 κόμματα που ζήτησαν να συμμετάσχουν στις εκλογές, μόνο τρία έλαβαν την έγκριση των στρατιωτικών. Οι σημαντικότεροι πολιτικοί ηγέτες της προηγούμενης περιόδου παρέμειναν αποκλεισμένοι από την πολιτική δραστηριότητα.
Η πολιτική επέστρεψε τυπικά. Όχι όμως και η δημοκρατία με όλους τους όρους της.
Η απόπειρα αποπολιτικοποίησης
Η βαθύτερη κληρονομιά της 12ης Σεπτεμβρίου βρίσκεται στη συστηματική προσπάθεια να διαρραγούν οι δεσμοί ανάμεσα στους πολίτες και στη συλλογική δράση.
Τα συνδικάτα αποδυναμώθηκαν, οι απεργίες περιορίστηκαν και η φοιτητική ζωή τέθηκε υπό αυστηρό έλεγχο. Η πολιτική συμμετοχή άρχισε να αντιμετωπίζεται ως πηγή κινδύνου και όχι ως προϋπόθεση της δημοκρατίας. Μια ολόκληρη γενιά μεγάλωσε με το μήνυμα ότι η οργάνωση, η διαμαρτυρία και η αμφισβήτηση μπορούσαν να οδηγήσουν στη φυλακή, στα βασανιστήρια ή στην εξορία.
Παράλληλα, μέσα στο περιβάλλον καταστολής προωθήθηκε ένα νέο οικονομικό μοντέλο: πάγωμα μισθών, περιορισμός κοινωνικών αντιστάσεων, μείωση κρατικών ενισχύσεων και στροφή προς μια περισσότερο εξαγωγική και απελευθερωμένη οικονομία. Οι πολιτικές αυτές μπορούσαν πλέον να εφαρμοστούν χωρίς την αντίσταση συνδικάτων και κοινωνικών κινημάτων.
Η «αποπολιτικοποίηση» δεν σήμαινε την εξαφάνιση της πολιτικής. Σήμαινε την αφαίρεσή της από την κοινωνία και τη συγκέντρωσή της στα χέρια του στρατού, του κράτους και μιας περιορισμένης πολιτικής ελίτ.
Μια ιστορία που δεν τελείωσε το 1983
Σαράντα έξι χρόνια μετά, μεγάλο μέρος της σύγχρονης τουρκικής ιστορίας εξακολουθεί να περνά μέσα από τη 12η Σεπτεμβρίου. Η υπερσυγκέντρωση της εξουσίας, η αδύναμη αυτονομία των θεσμών, οι περιορισμοί στη συνδικαλιστική δράση και η αντίληψη ότι το κράτος μπορεί να παρεμβαίνει αυταρχικά για να «προστατεύσει» την κοινωνία έχουν βαθιές ρίζες σε εκείνη την περίοδο.
Ο Κενάν Εβρέν και ο στρατηγός Tahsin Şahinkaya καταδικάστηκαν το 2014 σε ισόβια για τον ρόλο τους στο πραξικόπημα. Κανείς τους, όμως, δεν εξέτισε την ποινή, καθώς πέθαναν λίγο αργότερα.
Η 12η Σεπτεμβρίου 1980 δεν αποτελεί, επομένως, μόνο επέτειο ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος. Αποτελεί υπενθύμιση του τρόπου με τον οποίο ένα αυταρχικό καθεστώς μπορεί να προσπαθήσει να αλλάξει όχι μόνο τους θεσμούς αλλά και τη συμπεριφορά μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Τα τανκς δεν μπήκαν στους δρόμους μόνο για να καταλάβουν το Κοινοβούλιο. Μπήκαν για να επιβάλουν τη σιωπή στα πανεπιστήμια, στα εργοστάσια, στις εφημερίδες και στις γειτονιές.
Και αυτή ίσως είναι η πιο βαριά κληρονομιά της 12ης Σεπτεμβρίου: η απόπειρα να πειστεί μια ολόκληρη γενιά ότι η πολιτική συμμετοχή δεν αποτελεί δικαίωμα, αλλά κίνδυνο.
