Η γερμανική Αριστερά καλεί SPD και Πράσινους σε διαπραγματεύσεις – Στο επίκεντρο η κοινωνικοποίηση 240.000 κατοικιών, το κόστος του εγχειρήματος και η εφαρμογή της λαϊκής εντολής του 2021
Η εκλογική νίκη της Die Linke στο Βερολίνο περνά πλέον από τη διαμαρτυρία στη δύσκολη δοκιμασία της διακυβέρνησης.
Το συνέδριο της τοπικής οργάνωσης αποφάσισε με μεγάλη πλειοψηφία να καλέσει τους Πράσινους και το SPD σε διερευνητικές συνομιλίες για τον σχηματισμό κυβέρνησης. Και τα δύο κόμματα έχουν δηλώσει διαθέσιμα να προσέλθουν στον διάλογο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η συμφωνία θεωρείται δεδομένη.
Η Linke προσέρχεται στις διαπραγματεύσεις από θέση ισχύος. Στις εκλογές της 20ής Σεπτεμβρίου αναδείχθηκε πρώτη με 25,7%, αυξάνοντας τη δύναμή της κατά 13,4 ποσοστιαίες μονάδες. Ακολούθησαν η CDU με 18,8%, η AfD με 16,3%, οι Πράσινοι με 14,3% και το SPD με 12,1%. Η Linke εξασφάλισε 47 έδρες στο νέο κοινοβούλιο του Βερολίνου.
Η νίκη της δεν στηρίχθηκε μόνο στη γενικευμένη δυσαρέσκεια απέναντι στην προηγούμενη διοίκηση. Το κόμμα έβαλε στο κέντρο της εκστρατείας ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρόβλημα: το αυξανόμενο κόστος της κατοικίας.
Τώρα καλείται να αποδείξει ότι το θέμα με το οποίο κέρδισε τις εκλογές μπορεί να μετατραπεί σε εφαρμόσιμη κυβερνητική πολιτική.
Η στέγη στο κέντρο των διαπραγματεύσεων
Το Βερολίνο αντιμετωπίζει μία από τις εντονότερες στεγαστικές κρίσεις στην Ευρώπη. Σύμφωνα με τη γερμανική δημόσια τηλεόραση, ένας πολίτης που νοικιάζει σήμερα ένα σπίτι στην πόλη πληρώνει κατά μέσο όρο περίπου 70% περισσότερο από το 2016, χωρίς οι μισθοί να έχουν αυξηθεί με αντίστοιχο ρυθμό.
Η πίεση δεν αφορά μόνο τα χαμηλότερα εισοδήματα. Εργαζόμενοι, νέοι, οικογένειες και μεγάλα τμήματα της μεσαίας τάξης δυσκολεύονται να βρουν προσιτή κατοικία, ενώ οι μεγάλες αυξήσεις των ενοικίων αλλάζουν σταδιακά την κοινωνική σύνθεση ολόκληρων γειτονιών.
Η Die Linke υποστηρίζει ότι η κρίση δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκλειστικά με επιδόματα ενοικίου ή κίνητρα για ιδιωτικές επενδύσεις. Ζητά μεγαλύτερο δημόσιο έλεγχο του διαθέσιμου αποθέματος κατοικιών, αυστηρότερη προστασία των ενοικιαστών και εφαρμογή του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος του 2021 για την κοινωνικοποίηση κατοικιών που ανήκουν σε μεγάλους εταιρικούς ιδιοκτήτες.
Η πρόταση αφορά επιχειρήσεις οι οποίες διαθέτουν περισσότερα από 3.000 διαμερίσματα στην πόλη. Υπολογίζεται ότι περίπου 240.000 κατοικίες θα μπορούσαν να περάσουν από τον έλεγχο των μεγάλων ομίλων σε έναν νέο δημόσιο φορέα, ο οποίος θα τις διαχειρίζεται με κριτήριο το κοινωνικό συμφέρον και όχι τη μεγιστοποίηση της απόδοσης των επενδυτών.
Η ανεκπλήρωτη εντολή του 2021
Η πρόταση της Linke δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στην τελευταία προεκλογική περίοδο. Στο δημοψήφισμα του Σεπτεμβρίου του 2021, το 57,6% όσων συμμετείχαν τάχθηκε υπέρ της κατάρτισης νόμου για την κοινωνικοποίηση των μεγάλων χαρτοφυλακίων κατοικίας. Το «ναι» αντιστοιχούσε στο 42,3% του συνόλου των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων.
Το δημοψήφισμα, όμως, δεν θέσπιζε αυτομάτως έναν δεσμευτικό νόμο. Καλούσε την κυβέρνηση του Βερολίνου να επεξεργαστεί το αναγκαίο νομοθετικό πλαίσιο. Η διαδικασία καθυστέρησε, δημιουργώντας την αίσθηση ότι μια καθαρή λαϊκή εντολή παραμερίστηκε από το πολιτικό σύστημα.
Η επιτροπή εμπειρογνωμόνων που συγκρότησε η τοπική κυβέρνηση κατέληξε κατά πλειοψηφία ότι η κοινωνικοποίηση μεγάλων χαρτοφυλακίων κατοικίας μπορεί να είναι συνταγματικά επιτρεπτή. Η πρωτοβουλία «Deutsche Wohnen & Co enteignen» έχει ήδη καταθέσει δικό της σχέδιο νόμου, το οποίο η Linke θέλει να χρησιμοποιήσει ως βάση.
Η νέα εκλογική νίκη δίνει συνεπώς στο κόμμα ένα ισχυρό επιχείρημα: η κοινωνικοποίηση δεν υποστηρίχθηκε μόνο στο δημοψήφισμα του 2021, αλλά επανήλθε ως κεντρικό ζήτημα σε μια εκλογική αναμέτρηση στην οποία η Linke αναδείχθηκε καθαρά πρώτη.
Κοινωνικοποίηση, όχι απλή απαλλοτρίωση
Η συζήτηση συχνά περιγράφεται με τον όρο «απαλλοτρίωση», όμως η νομική βάση της πρότασης είναι διαφορετική. Η Linke και η σχετική πρωτοβουλία επικαλούνται το άρθρο 15 του γερμανικού Συντάγματος, το οποίο επιτρέπει τη μετατροπή γης, φυσικών πόρων και μέσων παραγωγής σε κοινωνική ιδιοκτησία, με αποζημίωση των προηγούμενων ιδιοκτητών.
Σε αντίθεση με το άρθρο 14, το οποίο αφορά την απαλλοτρίωση συγκεκριμένων περιουσιακών στοιχείων για ένα δημόσιο έργο, το άρθρο 15 προβλέπει μια ευρύτερη αλλαγή στο ιδιοκτησιακό και διαχειριστικό καθεστώς. Δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ μέχρι σήμερα στη Γερμανία, γεγονός που μετατρέπει το Βερολίνο σε θεσμικό και νομικό εργαστήριο με ευρωπαϊκό ενδιαφέρον.
Η πρόταση προβλέπει αποζημίωση των εταιρειών. Το ύψος της αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα σημεία αντιπαράθεσης. Η πρωτοβουλία των πολιτών είχε εκτιμήσει το κόστος μεταξύ 7,3 και 13,7 δισ. ευρώ, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να καλυφθεί μακροπρόθεσμα από τα ενοίκια. Η επίσημη εκτίμηση του Βερολίνου για περίπου 243.000 κατοικίες ήταν πολύ υψηλότερη, μεταξύ 28,8 και 36 δισ. ευρώ, χωρίς να συνυπολογίζονται όλα τα παράπλευρα έξοδα.
Η τεράστια αυτή απόσταση αποκαλύπτει το δυσκολότερο σημείο της διαπραγμάτευσης: δεν αρκεί μια πολιτική συμφωνία επί της αρχής. Χρειάζεται βιώσιμος μηχανισμός χρηματοδότησης, νομική θωράκιση και διοικητική υποδομή ικανή να διαχειριστεί ένα τόσο μεγάλο απόθεμα κατοικιών.
Τα δύσκολα σημεία για SPD και Πράσινους
Η Linke χρειάζεται τόσο το SPD όσο και τους Πράσινους για να σχηματίσει μια σταθερή προοδευτική κυβέρνηση. Οι τρεις πολιτικές δυνάμεις συμφωνούν ότι το κόστος στέγασης έχει ξεπεράσει τα ανεκτά όρια και ότι απαιτείται ισχυρότερη δημόσια παρέμβαση.
Δεν συμφωνούν, όμως, κατ’ ανάγκη στο εύρος και στα εργαλεία της παρέμβασης.
Η Linke θέλει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα εφαρμογής του δημοψηφίσματος. Το SPD εμφανίζεται περισσότερο επιφυλακτικό απέναντι στο οικονομικό κόστος και στους νομικούς κινδύνους, ενώ στο εσωτερικό των Πρασίνων συνυπάρχουν ισχυρές κοινωνικές θέσεις με μια πιο πραγματιστική προσέγγιση για τις επενδύσεις και τη νέα οικοδομική δραστηριότητα.
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση και ο καγκελάριος Friedrich Merz έχουν ήδη προαναγγείλει προσπάθεια νομοθετικού περιορισμού των σχεδίων κοινωνικοποίησης. Παράγοντες της τραπεζικής και κτηματομεσιτικής αγοράς προειδοποιούν ότι το εγχείρημα μπορεί να αποθαρρύνει τις επενδύσεις και να αυξήσει το κόστος χρηματοδότησης κατοικιών.
Παράλληλα, SPD και Πράσινοι ζητούν από τη Linke σαφείς τοποθετήσεις απέναντι σε περιστατικά αντισημιτισμού και ακραίας ρητορικής στο εσωτερικό της. Στο συνέδριο που ενέκρινε τις διερευνητικές συνομιλίες, η ηγεσία του κόμματος αναγνώρισε λάθη στη μέχρι σήμερα διαχείριση της σχετικής συζήτησης. Το ζήτημα θα αποτελέσει έναν ακόμη πολιτικό όρο στις διαπραγματεύσεις.
Από την εκλογική υπόσχεση στη διακυβέρνηση
Η Linke κέρδισε προβάλλοντας τη στέγη όχι ως τεχνικό ζήτημα πολεοδομίας, αλλά ως κεντρικό θέμα κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να διατηρήσει αυτόν τον πυρήνα και ταυτόχρονα να οικοδομήσει έναν κυβερνητικό συμβιβασμό.
Εάν εγκαταλείψει πλήρως την κοινωνικοποίηση για να σχηματίσει κυβέρνηση, κινδυνεύει να απογοητεύσει τους ψηφοφόρους και το κίνημα που τη στήριξε. Εάν, αντίθετα, παρουσιάσει το σύνολο της πρότασής της ως αδιαπραγμάτευτο, μπορεί να οδηγήσει τις συνομιλίες σε αδιέξοδο.
Η πιθανή λύση θα μπορούσε να περιλαμβάνει ένα συγκεκριμένο νομοθετικό χρονοδιάγραμμα, παράλληλο πρόγραμμα κατασκευής κοινωνικών κατοικιών, ενίσχυση των δημοτικών εταιρειών, αυστηρότερους ελέγχους στα ενοίκια και νέα μελέτη για το ύψος και τον τρόπο καταβολής των αποζημιώσεων.
Το πραγματικό τεστ δεν είναι αν θα επαναληφθεί το σύνθημα περί κοινωνικοποίησης, αλλά αν θα δημιουργηθεί ένας μηχανισμός που θα αυξάνει ουσιαστικά το απόθεμα προσιτής κατοικίας και θα μειώνει το βάρος των ενοικίων.
Το μάθημα για την Αθήνα
Η σύγκριση με την Αθήνα δεν μπορεί να είναι μηχανική. Η ελληνική πρωτεύουσα έχει διαφορετικό ιδιοκτησιακό μοντέλο, πολύ μεγαλύτερο κατακερματισμό της ιδιοκτησίας και περιορισμένη παράδοση δημοτικής κατοικίας.
Το Βερολίνο, όμως, θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα το οποίο αφορά άμεσα και την Ελλάδα: είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί η στεγαστική κρίση μόνο με επιδοτήσεις προς τους αγοραστές και τους ενοικιαστές;
Όταν η διαθέσιμη προσφορά προσιτών κατοικιών παραμένει περιορισμένη, οι επιδοτήσεις της ζήτησης κινδυνεύουν να μεταφερθούν στις τιμές. Χρειάζονται παράλληλα εργαλεία που επηρεάζουν την προσφορά και την ιδιοκτησία: αξιοποίηση δημόσιων και δημοτικών ακινήτων, κοινωνική μίσθωση, μακροχρόνια παραχώρηση κλειστών κατοικιών, συμπράξεις για προσιτή στέγη και δημιουργία σταθερού αποθέματος που θα παραμένει εκτός κερδοσκοπικής αγοράς.
Αυτό είναι το σημαντικότερο ευρωπαϊκό μήνυμα της εκλογής του Βερολίνου. Η στέγη μπορεί να κερδίσει εκλογές όταν συνδέεται με την καθημερινή ανασφάλεια των πολιτών. Η πραγματική πολιτική επιτυχία, όμως, θα κριθεί μετά την κάλπη: όταν οι υποσχέσεις πρέπει να μετατραπούν σε νόμους, προϋπολογισμούς, δημόσιες δομές και πραγματικά διαθέσιμα σπίτια.
